Wstęp, definicje

Zaparcia stają się powoli chorobą cywilizacyjną. Na dolegliwości związane z utrudnionym oddawaniem stolca skarży się coraz więcej dorosłych i dzieci. Częstym powikłaniem przewlekłych zaparć jest popuszczanie stolca, świadczące o dużych zaburzeniach funkcji końcowego odcinka jelita, wynikających z długotrwałej retencji stolca.

Najważniejsze przyczyny zaparć, często współistniejące ze sobą i wzajemnie się wzmacniające, to:

- nieprawidłowa dieta zbyt uboga w błonnik pokarmowy

- mała aktywność fizyczna

- czynniki stresowe (jelito nadwrażliwe z tendencją do zaparć)

Tzw. organiczne przyczyny zaparć (choroba Hirschsprunga, niedoczynność tarczycy, hiperkalcemia, hipokaliemia itp.) są zdecydowanie rzadsze w praktyce, aczkolwiek zawsze należy starannie zbierać wywiad i badać dziecko pod kątem objawów mogących sugerować jedną z przyczyn organicznych.

Nieprawidłowa dieta jako przyczyna zaparć

Z punktu widzenia biologicznego, przewód pokarmowy człowieka swoją budową lokuje się niemal dokładnie pośrodku, pomiędzy “krótkojelitowymi” przewodami pokarmowymi zwierząt mięsożernych, a “długojelitowymi” przewodami roślinożerców. Oznacza to, że do prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu potrzebujemy diety zrównoważonej, w której oprócz pokarmów pochodzenia zwierzęcego zawarta będzie znacząca pula pokarmów roślinnych, zawierających błonnik pokarmowy.

Błonnik pokarmowy występuje wyłącznie w produktach roślinnych. Jako składnik nie trawiony w przewodzie pokarmowym, nie ma wartości odżywczych, ale jest uznawany za niezbędny składnik odżywczy. Ma on duże pozytywne znaczenie dla działania przewodu pokarmowego człowieka. Jego znaczenie fizjologiczne dla funkcji jelit to przede wszystkim:

- zwiększanie objętości i rozluźnianie konsystencji mas kałowych

- stymulacja wzrostu korzystnej zdrowotnie mikroflory jelitowej

- skrócenie czasu pasażu jelitowego stolca

Niestety, badania naukowe dowodzą, że dieta w krajach wysoko rozwiniętych zawiera zbyt mało błonnika. Wynika to ze spożycia zbyt dużej ilości pokarmów wysoko przetworzonych i zwierzęcych. Problem ten w szczególności dotyczy krajów byłego bloku wschodniego, gdzie po roku 1989 dokonała się skokowa i radykalna zmiana obyczajów żywieniowych. Jak się wydaje była to zmiana nie w pełni korzystna zdrowotnie. Mamy wprawdzie znacznie mniej zatruć pokarmowych i schorzeń wynikających ze skażenia bakteriologicznego żywności, ale narasta tendencja spożywania pokarmów wysokokalorycznych, bogatych w tłuszcze nasycone, wysokoprzetworzonych, a co za tym idzie ubogich w błonnik pokarmowy. Konsekwencją jest narastający problem nadwagi i otyłości oraz ściśle związanych z nimi zaparć.

Dorosły człowiek powinien spożywać dziennie pomiędzy 20 a 35 gramów błonnika. U dzieci powyżej 2 roku życia zapotrzebowanie na błonnik określono według wzoru “wiek w latach + 5 = ilość błonnika w gramach na dobę”. Tymczasem z badań dietetyków wynika, że np. w USA średnie dobowe spożycie błonnika przez dorosłych wynosi 14-15 gramów na dobę. W Polsce brak jest szeroko zakrojonych badań na ten temat, ale z praktyki klinicznej wiadomo, że dzieci cierpiące na zaparcia niezwykle często prezentują upodobania dietetyczne podobne do obserwowanych w USA, czyli chętne spożywanie pokarmów typu fast-food (pizza, frytki, hamburgery, słodycze, napoje gazowane, dosładzane soki owocowe produkowane z koncentratów). Modyfikacja diety polegająca na ograniczeniu spożycia pokarmów tego typu i wzbogacenie diety w błonnik jest w takich sytuacjach naturalną i najbardziej fizjologiczną metodą leczenia zaparć. Niestety często zmiana przyzwyczajeń żywieniowych dzieci jest bardzo trudna, zarówno z powodu oporu dziecka, jak i z powodu nieprawidłowego modelu żywienia całej rodziny – w tym dorosłych domowników...

Błonnik jako lek normalizujący pracę przewodu pokarmowego

W wielu przypadkach zaparć proste zwiększenie ilości błonnika w diecie, połączone z odpowiednim spożyciem płynów doustnych, normalizuje rytm defekacji. Z przyczyn zdrowotnych idealnie jest jeżeli interwencja dietetyczna polega na zasadniczej i trwałej zmianie obyczajów żywieniowych.

Należy ograniczyć: słodycze, białe pieczywo, napoje gazowane, soki produkowane z koncentratów dosładzanych (w praktyce większość soków tzw. kartonowych), pokarmy wysokoprzetworzone typu fast-food (frytki, pizza, chipsy, orzeszki itp.), a z pokarmów naturalnych- ryż. W to miejsce zwiększyć spożycie wody mineralnej, warzyw, zwłaszcza strączkowych (groszek, fasola, bób), owoców, kasz pełnoziarnistych i ciemnego pieczywa.

Możliwe jest też wspomaganie diety suplementami dostępnymi bez recepty w aptekach lub niektórych sklepach z tzw. zdrową żywnością. Chodzi tu o preparaty w kapsułkach lub proszku, zawierające błonnik naturalny, lub substancje o działaniu analogicznym z błonnikiem i spożywane doustnie w celu zwiększenia dobowego spożycia błonnika oraz uzyskania normalizacji pracy przewodu pokarmowego.

Do tej grupy należą np. otręby zbożowe, lub preparat Dicoman (błonnik rozpuszczalny uzyskiwany z bulw japońskiej rośliny Konjac-mannan). Działanie podobne do błonnika w pewnym sensie mają także preparaty syntetyczne stosowane od lat w leczeniu zaparć, jak Laktuloza czy Forlax.

Badania naukowe potwierdzające skuteczność błonnika w leczeniu zaparć

Spośród dostępnych na rynku suplementów diety zawierających błonnik, szczególnie dobrze udokumentowano skuteczność kliniczną glukomannanu uzyskiwanego z bulw japońskiej rośliny Konjac-mannan (łac. Amorphophallus konjac). Jest to roślina od wieków stosowana jako składnik pożywienia mieszkańców Azji. Od wielu lat jest też stosowana w krajach zachodnich (np. Włochy i USA) do leczenia zaparć u dzieci i dorosłych. Preparaty glukomannanu, analogiczne z dostępnym w Polsce preparatem Dicoman, były oceniane w licznych badaniach klinicznych, których wyniki publikowano w renomowanych czasopismach, jak amerykańskie “Pediatrics” i “Nutrition”.

Wyniki tych badań dowodzą, że Konjac-glukomannan jako suplement diety zwiększa częstość defekacji zarówno u osób zdrowych jak i u chorych na zaparcia, bez istotnego nasilenia objawów niepożądanych. W badaniach wykonywanych u dzieci w średnim wieku 7 lat wykazano ponadto, że jest on skuteczny także w podgrupie pacjentów z zaparciami i towarzyszącą enkoprezą (popuszczaniem stolca). Istnieją też wiarygodne dowody na skuteczność glukomannanu w normalizowaniu defekacji u dzieci z uszkodzeniami neurologicznymi.

Stosując preparaty błonnika należy zawsze pamiętać, że warunkiem poprawy jest wcześniejsze odblokowanie retencji stolca, czyli wstępne oczyszczenie końcowego odcinka jelita z zalegających mas kałowych powtarzanymi wlewami doodbytniczymi i/lub doustnymi preparatami przeczyszczającymi. Drugim warunkiem skuteczności błonnika rozpuszczalnego jest odpowiednio duża doustna podaż płynów, najlepiej wody mineralnej.

Podstawowe piśmiennictwo:

1) Vera Loening-Baucke i wsp.: Chronic constipation in children. Gastroenterology 1993;105: 1557-1564

2) Vera Loening-Baucke i wsp.: Fiber (Glucomannan) is beneficial in the treatment of childhood constipation. Pediatrics 2004;113:e259-e264

3) Hsiao-Ling Chen i wsp.: Konjac acts as a natural laxative by increasing stool bulk and improving colonic ecology in healthy adults. Nutrition 2006;22:1112-1119.

4) American Dietetic Association: Health implications of dietary fiber. Journal of the American Dietetic Association 2002;102:993-1000.

5) Staiano A i wsp.: Effect of the dietary fiber glucomannan on chronic constipation in neurologically impaired children. J Pediatr. 2000;136:41-45