Krew pępowinowa jest źródłem tzw. komórek macierzystych, które mogą być przydatne w przypadku wielu poważnych chorób, np. chorób układu krwiotwórczego, czy pewnych chorób nowotworowych. Zaletą komórek macierzystych z własnej krwi pępowinowej dziecka jest zgodność genetyczna z komórkami dorastającego organizmu, minimalizująca ryzyko powikłań ze strony układu immunologicznego przy ewentualnym przetoczeniu tych komórek.

W ostatnich latach powstają - także w Polsce - wyspecjalizowane banki krwi pępowinowej, które działając w większości na zasadzie komercyjnej, rozwijają intensywną kampanię reklamową, mającą skłonić przyszłe matki do zainwestowania w przechowywanie komórek krwi pępowinowej ich dziecka jako swoistej "polisy na życie dziecka".

Poniższy tekst jest skróconym omówieniem publikacji grupy ekspertów American Academy of Pediatrics, przedstawiającej aktualny stan wiedzy na temat przydatności komórek macierzystych w pediatrii. Na podstawie wiedzy naukowej sformułowano także proste wytyczne dla pacjentów zainteresowanych skorzystaniem z usług banku krwi pępowinowej.

Krew pępowinowa, możliwa do pobrania przy porodzie dziecka, jest źródłem tzw. komórek macierzystych, czyli niezróżnicowanych komórek wykazujących zdolność przejmowania funkcji innych ważnych życiowo komórek np. szpiku kostnego. Z tego powodu możliwe jest wykorzystanie tych komórek do przeszczepu szpiku kostnego w przebiegu wielu poważnych chorób.

Potencjalne korzyści przeszczepu szpiku z użyciem komórek krwi pępowinowej

Istnieje cały szereg chorób, w których najlepszą metodą leczenia jest przeszczep szpiku kostnego. Tradycyjnie przeszczepy szpiku kostnego dokonywane są poprzez pobranie szpiku od żyjącego dawcy. W porównaniu z tą klasyczną metodą, użycie komórek macierzystych, przechowywanych w banku krwi pępowinowej, może poprawiać wyniki leczenia. Przede wszystkim komórki krwi pępowinowej wzbudzają mniejszą reakcję układu odporności biorcy, przez co zmniejszają ryzyko odrzucania przeszczepu. Ponadto są bezpieczniejsze w aspekcie profilaktyki zakażeń wirusowych przenoszonych drogą krwi. Na koniec - jeżeli biorcą potrzebującym przeszczepu będzie dziecko, od którego pobrano jego własne komórki przy porodzie, to komórki te jako identyczne genetycznie z pozostałymi komórkami organizmu powinny zapewnić optymalny efekt leczniczy.

Do chorób, które mogą być leczone przeszczepem szpiku kostnego z użyciem komórek macierzystych krwi pępowinowej zaliczamy między innymi:

- ciężkie wrodzone niedobory odporności

- niektóre wrodzone choroby metaboliczne

- hemoglobinopatie, czyli przewlekłe niedokrwistości na tle zaburzeń syntezy hemoglobiny

- uszkodzenia szpiku kostnego o różnej etiologii (toksyczne, wirusowe, polekowe itp.)

- niektóre choroby nowotworowe

Ograniczenia i wątpliwości związane ze stosowaniem komórek macierzystych

Komercyjnie działające banki krwi pępowinowej reklamują swoje usługi wśród rodziców spodziewających się dziecka. Niestety ich materiały informacyjne przedstawiają często jednostronny i wyłącznie pozytywny aspekt przydatności medycznej pobierania i przechowywania krwi pępowinowej. Bezkrytycznie operuje się pojęciem "polisy na zdrowie i życie dziecka" sugerując, że bank krwi pępowinowej zabezpiecza dziecko na wypadek poważnego zachorowania.

Na podstawie dowodów naukowych i aktualnego stanowiska ekspertów American Academy of Pediatrics należy zwrócić uwagę na potencjalne ograniczenia w stosowaniu komórek macierzystych:

1) Nadal brak jest obiektywnych danych wiarygodnie oceniających prawdopodobieństwo, że dziecko będzie potrzebować swoich komórek macierzystych z krwi pępowinowej.

2) Liczba komórek pobieranych z krwi pępowinowej powinna wystarczać do przeszczepu szpiku kostnego u małego dziecka, jednak im większe jest dziecko, tym większej liczby komórek potrzebuje do skutecznego przeszczepu. Jest bardzo mało prawdopodobne, aby u starszego dziecka, a tym bardziej u dorosłego wymagającego przeszczepu, wystarczyła wyłącznie porcja własnych komórek zmagazynowana w banku krwi pępowinowej. W większości przypadków dorosłych, u których dokonano udanych przeszczepów komórek macierzystych, zabieg polegał na jednoczesnym przetoczeniu kilku porcji komórek, pochodzących od kilku dawców!

3) Brak dowodów naukowych na skuteczność i bezpieczeństwo przetoczenia własnych komórek macierzystych z banku krwi pępowinowej dziecku z rozwijającą się chorobą nowotworową. Stosowanie własnych komórek macierzystych do leczenia dzieci z nowotworami, a zwłaszcza z białaczkami, budzi poważne wątpliwości ekspertów. Wiadomo bowiem, że u dzieci, u których rozwinęła się białaczka, stwierdza się poważne mutacje DNA, obecne także w komórkach macierzystych krwi pępowinowej. Zdaniem większości ekspertów, w przypadku białaczki u dziecka stosowanie własnych komórek macierzystych jest wręcz przeciwwskazane!

4) Komórki macierzyste mają potencjalną zdolność różnicowania się w komórki różnych tkanek (serca, układu nerwowego, trzustki itp.). W wielu badaniach naukowych osiągnięto spektakularne sukcesy w tym zakresie. Droga do zastosowania tej metody w praktyce jest jednak jeszcze bardzo odległa. Twierdzenia, że zamrożone komórki macierzyste są pełnowartościowymi "częściami zamiennymi", które posłużą pacjentowi do regeneracji uszkodzonych narządów ciała, są na dzień dzisiejszy niepotwierdzoną naukowo spekulacją, aczkolwiek trwają badania nad takim zastosowaniem komórek macierzystych.

Aktualne (2007) rekomendacje American Academy of Pediatrics

Rodzice/pacjenci zainteresowani skorzystaniem z oferty banków krwi pępowinowej powinni otrzymać od lekarza następujące informacje:

1) Należy odradzać pobieranie i przechowywanie krwi pępowinowej, jeżeli dominującą intencją ma być ewentualne, późniejsze wykorzystanie materiału wyłącznie przez osobę, od której pobrano komórki macierzyste. Wynika to z faktu, że wiele zaburzeń prowadzących do chorób wymagających przeszczepu komórek macierzystych, to zaburzenia wrodzone i uwarunkowane genetycznie. Przykładem mogą być ostre białaczki wieku dziecięcego, w których w wielu przypadkach defekt genetyczny (zmiany przednowotworowe) istnieje także w komórkach macierzystych chorego dziecka...

2) Z powyższej uwagi wynika zalecenie, że należy szczególnie starannie wyjaśniać rodzicom dziecka, iż pobrana przy porodzie krew pępowinowa nie będzie odpowiednim źródłem komórek macierzystych na wypadek zachorowania dziecka na białaczkę.

3) Przechowywanie krwi pępowinowej ukierunkowane na konkretnego biorcę zaleca się wyłącznie w przypadku istnienia w danej rodzinie starszego rodzeństwa, obciążonego chorobą mogącą wymagać leczenia z użyciem komórek macierzystych. Pobranie krwi pępowinowej od zdrowego, młodszego rodzeństwa jest wówczas najmniej inwazyjną metodą pobrania porcji komórek macierzystych zbliżonych genetycznie do ewentualnego biorcy.

4) Należy odradzać przechowywanie komórek macierzystych krwi pępowinowej przez prywatne (komercyjne) instytucje oferujące swoje usługi jako "biologiczna polisa zdrowotna".

5) Należy propagować pobieranie krwi pępowinowej i przechowywanie jej w publicznych (niekomercyjnych) bankach komórek macierzystych, działających z intencją udostępniania ich jako biologicznego materiału leczniczego dla osób trzecich, spełniających kryteria częściowej zgodności genetycznej.

6) Należy informować pacjenta, że zasadą publicznych banków krwi pępowinowej jest ich otwartość dla wszystkich potrzebujących, co może oznaczać brak możliwości wykorzystania próbki "na życzenie" do celów prywatnych. Rodzice dziecka muszą też być ponformowani, że oddanie próbki krwi pępowinowej oznacza zgodę na badania w kierunku anomalii genetycznych i chorób zakaźnych.

7) Pobieranie krwi pępowinowej nie powinno być wykonywane przy porodach powikłanych, ani nie powinno zmieniać standardowego postępowania związanego z zaciskaniem pępowiny.

8) Lekarze prowadzący ciążę lub poród nie powinni być uwikłani w konflikt interesów finansowych, polegający np. na otrzymywaniu prowizji lub innej formy wynagrodzenia od komercyjnych banków krwi pępowinowej.

Piśmiennictwo

1) Section on Hematology/Oncology and Section on Allergy/Immunology: Cord Blood Banking for Potential Future Transplantation. Pediatrics Vol. 119, Number 1, January 2007, 165-168