1. Stadium noworodka   

Pierwszy miesiąc życia noworodka to stadium przystosowania się dziecka do życia w pozamacicznym środowisku. Noworodek przyjmuje tylko postawę leżącą, zwraca głowę w jedną stronę, jego kończyny są ułożone asymetrycznie przy tym są one wyprostowane po tej stronie w którą zwraca głowę. Noworodek jest wyposażony w wiele odruchów, które dzielą się na: wspólne dla niego i człowieka dorosłego oraz występujące tylko u noworodka, a zanikające w późniejszym wieku. Do pierwszej grupy zaliczamy zwężanie się źrenicy pod wpływem światła oraz mruganie, wydalanie, ssanie. Do drugiej zaliczamy odruch Babińskiego, czyli przy podrażnieniu stopy unoszenie dużego palca do góry. Odruch toniczno- szyjny: wraz z odwróceniem głowy wyprostowują się kończyny po tej samej stronie, a kurczą po przeciwnej. Odruch chwytny, czyli zaciskanie dłoni na przedmiocie bądź palcu włożonym do ręki. Odruch marszu automatycznego, przy zetknięciu stóp z podłożem dziecko wykonuje rytmiczne ruchy chodzenia. Jednak utrzymywanie się tych odruchów po 6 m. ż. wskazuje na nieprawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego.

Noworodka charakteryzuje naturalny rytm czuwania i snu, przy tym ma także duże możliwości odbierania bodźców oddziałujących na zmysły, tzn. uspokaja się przy zmianie pozycji, preferuje smak słodki, lokalizuje źródło zapachu  i odwraca się od nieprzyjemnego, preferuje czyste tony, różnicuje dźwięki mowy ludzkiej, wybierając wysokie dźwięki i wysokie intonacje wypowiedzi, a także preferuje poruszające się obiekty.

Najintensywniej rozwija się wzrok. Dzieci najdłużej koncentrują go na oczach, potem na oczach i nosie, w końcu na całej twarzy. Między 3 a 5 miesiącem życia rozwija się spostrzeganie głębi, dzięki zestrajaniu w korze mózgowej informacji przesyłanych z obojga oczu. W 3 miesiącu życia rozwija się widzenie czterech barw: czerwonej, zielonej, żółtej i niebieskiej. Wtedy już ruchy oczu niemowlęcia są podobne do ruchów człowieka dorosłego.

Dziecko jeszcze przed urodzeniem zapoznaje się już ze światem dźwięków, w 3 dobie po urodzeniu rozpoznaje głos matki.

Niemowlę od początku spostrzega, identyfikuje te bodźce, które są ważne dla jego orientacji.

 2. Wczesne dzieciństwo

W okresie wczesnego dzieciństwa następuje wiele zmian w zachowaniu dziecka. Nabiera ono zaufania do siebie i rodziców, jego komunikacja ze światem staje się złożona, nabywa wielu zdolności motorycznych (ruchowych). Wzrok między 3 a 5 rokiem życia rozwija się tak, że staje się podobny do wzroku człowieka dorosłego. W tym samym okresie rozpoczyna się widzenie głębi i rozpoznawanie już wszystkich kolorów.

Jak wspomniałam dźwięki są rozpoznawane jeszcze przed urodzeniem, ale w okresie wczesnego dzieciństwa dziecko różnicuje dźwięki i tony różnych instrumentów oraz ich wysoki i niski rejestr.

Aby mogła się rozwinąć koordynacja wzrokowo- ruchowa w okresie pierwszego roku życia musi wykształcić się chwyt dowolny i manipulacja  specyficzna. Od okresu chwytu dowolnego [4 m. ż.] rozpoczyna się chwytanie i sięganie pod kontrolą wzroku, wpierw obiema rękami, aż w 9 miesiącu życia  jedną ręką z przewagą lewej lub prawej. Zmienia się również sam chwyt od prostego, całą dłonią, przez nożycowy – przewodzenie kciuka do pozostałych palców, do pęsetkowego – chwytania opuszkami kciuka i palca wskazującego. W okresie 1 roku życia manipulacja ma jeszcze charakter niespecyficzny – w stosunku do wszystkich przedmiotów dziecko stosuje swój schemat czynnościowy. Dopiero pod koniec 1 roku życia manipulacja przybiera charakter specyficzny, odkrywa użyteczność różnych przedmiotów. W 2 roku życia udoskonala manipulację specyficzną, dostosowując swoje ruchy do kształtu, wielkości, oddalenia przedmiotów. Można to wyraźnie zauważyć na zabawie klockami. Wpierw piętrzy wieżę, później buduje pociąg, a na końcu trójwymiarowy most. W 2 roku życia bardzo ważny jest proces naśladowania rodziców. Dziecko w tym wieku posługuje się już łyżką, pije z kubka, uczy się korzystać z nocnika, wkładać ubrania, sprzątać zabawki, a trzylatek umie umyć ręce i twarz i wytrzeć się ręcznikiem.

Rozwój sprawności ruchowej jest powiązany z osiągnięciami sensorycznymi i manipulacyjnymi dziecka. Przechodzi od leżenia, unoszenia głowę i siedzenia do stania i tym samym przybiera postawę od horyzontalnej do wertykalnej. W pozycji stojącej we wczesnym dzieciństwie dziecko doskonali sposoby biegania i pokonywania przeszkód. Dzięki czemu staje się niezależne w poruszaniu się i docieraniu do interesujących obiektów.

Komunikowanie się przechodzi od bezpośredniego kontaktu twarzą w twarz do gestów wskazywania, gdy wyraża prośbę o przedmiot wskazując go ręką. Zauważono, że dzieci, które częściej używają gestów w przyszłości więcej i szybciej mówią. Największą wartością komunikacyjną dla dziecka pozostaje jednak uśmiech. Od ok. 1 m. ż. noworodek zaczyna wokalizować, wpierw krzyczy, płacze, zaczyna prychać, grucha, gaworzy, a w końcu ok. 9 m. ż. jego niezrozumiała wokaliza posiada już wartość intonacyjną, wyrażającą humor i zabarwienie emocjonalne. To do rodziców na tym etapie rozwoju należy włączenie dziecka w interakcje społeczne oraz wspieranie jego komunikacyjnego zachowania.

Dziecko do 1 roku życia zapamiętuje 5 słów, natomiast do 6 roku życia dziennie opanowuje po 10 słów. Najpierw nieprecyzyjnie, popełniając wiele fonetycznych błędów, następnie coraz płynniej i dokładniej.

Najważniejszy elementem rozwijającym się w tym okresie jest różnicowanie uczuć.  O ile początkowo dziecko jest zdolne do przeżywania zadowolenia i niezadowolenia to pod koniec okresu niemowlęcego na jego życie uczuciowe składają się już uczucia miłości, radości, zazdrości, a pod koniec wczesnego dzieciństwa współczucie i nienawiść. Stany te są jednak nietrwałe i szybko przeradzają się w inne, czasem nawet skrajne emocje.

3. Średnie dzieciństwo- okres od 3 do 6 lat

Charakterystyczny dla tego okresu jest rozwój sprawności motorycznych, osiągnięcia w zakresie orientacji w przestrzeni, postępy w myśleniu opartym na wyobrażeniach i tworzenie umysłowej reprezentacji oraz zmiany w kontaktach z rówieśnikami.

Sylwetka ciała szybko się zmienia poprzez wydłużenie spowodowane szybkim wzrostem kończyn. Dzieci w tym okresie charakteryzuje głód ruchu, co oznacza, że najchętniej byłyby stale na świeżym powietrzu. Szczególnie dynamiczny okres wzrostu zaznacza się w 5 roku życia. Dziecko w wieku przedszkolnym opanowuje swobodnie chód i bieg, co przekształca jego sylwetkę w kierunku sylwetki dorosłego człowieka. Jego chód także niczym nie odbiega już od chodu dorosłego. W tym okresie nabywa kilka umiejętności jednocześnie: biega, skacze, chwyta piłkę, kopie ją i rzuca. Zaznacza się dymorfizm płciowy polegający na zróżnicowaniu sprawności i zainteresowań ruchowych dziewcząt i chłopców. Największą rolę odgrywają wzorce społeczne z najbliższego otoczenia.

W wieku przedszkolnym zachodzą zmiany w doświadczeniu logiczno- matematycznym. Modyfikacji ulega orientacja w przestrzeni, czasie i w relacjach przyczynowo- skutkowych. Dziecko w końcu potrafi rozpoznać dzień wczorajszy, wie, że po dniu dzisiejszym jest noc i po niej kolejny dzień. Zaczyna rozumieć że następny dzień to jutro, a nie „kiedyś”. Dla przedszkolaka przestrzeń ma  charakter egocentryczny, a jego orientacja w niej ma dla niego praktyczny  charakter, co wyraża się w rozpoznawaniu miejsc które łączą się ze znanymi mu osobami i działaniami.

Już we wczesnym dzieciństwie pojawia się przypominanie sobie nieobecnych przedmiotów i zdarzeń, co wybitny psycholog dziecięcy Piaget nazwał Funkcją symboliczną.

Zabawa symboliczna polega na zastępowaniu jednego przedmiotu innym. W takiej zabawie dziecko nie naśladuje rzeczywistości tylko asymiluje rzeczywistość do swojej reprezentacji rzeczywistości, inaczej mówiąc przedstawia co o rzeczywistości samo wie. Następnie przechodzi do okresu realizmu intelektualnego, kiedy odkrywa typowe formy symboliczne [rysuje, bawi się, tak jak wie], a ten przekształca się w realizm wizualny [rysuje to co widzi].

Rozwój umysłowy przedszkolaka polega na doskonaleniu szeregowania i klasyfikowania. Szeregowanie polega na wykrywaniu różnic między obiektami, np. duża lalka i mała lalka, a klasyfikowanie polega na grupowaniu przedmiotów na podstawie podobieństwa. Pod koniec średniego okresu dzieciństwa dziecko zaczyna rozumieć zasadę stałości. Odkrywa, że jakaś cecha przedmiotu nie zmienia się przy zmianie innych cech. Im głębsze upośledzenie dziecka tym trudniejsze staje się opanowanie niezmienności- ciężaru, objętości, masy, ilości. Tylko opanowanie niezmienności ma na celu rozwój myślenia operacyjnego.

Między 2, a 6 rokiem życia dziecko coraz lepiej rozumie emocje własne i innych, nabiera zdolności regulowania ekspresji emocji, nabywa umiejętności zaradczych, które pozwalają mu kształtować pozytywne kontakty z ludźmi. Pod wpływem społeczeństwa dziecko uczy się hamowania emocji negatywnych i radzenia sobie z nimi. Ok. 3 roku życia pojawiają się emocje takie jak duma, wstyd, wina, zazdrość czy zakłopotanie i od tego samego okresu życia dzieci uczą się mówić o emocjach.

Rozwój społeczny w tym wieku, ma na celu przejście od zabawy indywidualnej, do zabaw równoległych, a nawet grupowych, gdzie każde z dzieci ma ten sam cel zabawy. W wieku przedszkolnym nawiązują się pierwsze przyjaźnie, które dzieci spostrzegają jako relacje polegającą na wspólnej zabawie i dzieleniu się zabawkami.

4. Późne dzieciństwo – okres od 7 do 11 roku życia

W późnym okresie życia dziecko przechodzi na wyższy, operacyjny sposób myślenia, potrafi kierować się zasadami przyjętymi przez grupę, której jest członkiem, tworzy się uporządkowany obraz jego osoby.

Rozwój poznawczy postępuje teraz bardzo szybko. Dziecko uczy się strategii pamięciowych, czyli różnych sposobów zapamiętywania, przyswajania sobie materiału, manipulowania operacjami konkretnymi: opanowuje niezmienniki, zasady matematyczne, symboliczne zastępniki.

Etapy rozwoju moralnego zachodzą w pewnej kolejności. Wpierw ze stanu egocentryczności przechodzi w realizm moralny, czyli potrafi rozpoznać uczucia innych ludzi. Następnie pojawia się myślenie, że dobre jest to, co zgodne z zasadami prawa. Aby osiągnąć pełnię rozwoju przejmuje ono perspektywę innego człowieka, pamiętając o swoich potrzebach. Rozwój społeczny dziecka odbywa się na zasadzie bycia członkiem grupy szkolnej. Znalezienie swojego miejsce w grupie obrazują tutaj 4 typy adaptacji: dziecko popularne, odrzucone, lekceważone, kontrowersyjne [przez jednych lubiane przez innych nie], z których na końcu zostaje tylko dziecko odrzucone. Bardzo istotnym elementem w tym okresie są przyjaźnie.

W okresie szkolnym kształtuje się osobowość dziecka, jego ogólny napęd psychoruchowy, żywość lub powolność ruchów, jego wola i charakter. Pojawia się również rozwój zainteresowań i obraz samego siebie.

 5. Okres dorastania

Fazę tę kończy osiągnięcie dojrzałości biologicznej co charakteryzuje się szybkim wzrostem ciała, skokiem jego masy, przybraniem tkanki tłuszczowej, rozwojem narządów płciowych oraz nabyciem dojrzałości płciowej. Zaznacza się u dzieci dymorfizm płciowy, ruchy dziewcząt są płynniejsze i bardziej elastyczne, ruchy chłopców wyrażają siłę. Niebagatelny wpływ na łagodniejsze przechodzenie okresu dojrzewania ma uprawianie ćwiczeń fizycznych. Rozwój poznawczy wyraża się w doskonaleniu czynności formalnych, które zostały ukształtowane wcześniej. Pojawia się rozumowanie dedukcyjne, kombinatoryka, myślenie werbalne.

Najsilniej zaznacza się światopogląd młodzieży, tzw. idealizm moralny oraz kształtuje się poczucie tożsamości. Młodzież poszukuje własnej tożsamości w stałości kontaktów z rodzicami, w tworzeniu obrazu własnej osoby i w poznaniu siebie. Z czasem miejsce prawdziwości zasadom prawa przyjmuje zasada relatywizmu moralnego. Młody człowiek dostosowuje swoje poglądy do grupy osób z klasy.