Wskazania i przeciwwskazania do karmienia naturalnego

Optymalne żywienie zdrowego dziecka powinno polegać na wyłącznym karmieniu piersią do 4-6 miesiąca życia. Dotyczy to wszystkich dzieci zdrowych i niemal wszystkich dzieci chorych. Przeciwwskazania do karmienia piersią są bardzo nieliczne. Wynikają one zwykle z konieczności wyeliminowania z diety cukru mlecznego - laktozy, jak dzieje się to w rzadkiej chorobie nazywanej galaktozemią, lub z konieczności stosowania diety bez aminokwasu fenyloalaniny u dziecka z fenyloketonurią.

Innym przeciwwskazaniem do karmienia piersią jest stosowanie u matki szkodliwych dla dziecka leków przechodzących do mleka oraz zakażenie matki wirusem HIV. Warto podkreślić, że zgodnie z aktualnym stanem wiedzy zakażenie matki wirusami HBV i HCV nie stanowi bezwzględnego przeciwwskazania do karmienia piersią, ponieważ ryzyko zakażenia tą drogą jest minimalne, a korzyści z karmienia naturalnego znacznie przewyższają ewentualne zagrożenia infekcyjne.

Mleko dla zdrowych niemowląt po zakończeniu karmienia naturalnego

Jeżeli ilość pokarmu matki nie wystarcza do pokrycia zapotrzebowania dziecka, konieczne jest dokarmianie modyfikowanymi mieszankami mlecznymi. W przypadku dzieci zdrowych są to tak zwane mleka początkowe (typu 1) - dla dzieci do 4 miesiąca życia oraz mleka następne (typu 2) - dla dzieci od 5 miesiąca życia.

1) Mleko modyfikowane typu 1 (mleko początkowe)

Mlekiem początkowym nazywamy mieszankę mleczną modyfikowaną przeznaczoną do żywienia dzieci w pierwszych 4 miesiącach życia. Mieszanki typu 1 znacznie różnią się w porównaniu z mlekiem krowim oraz niemodyfikowanymi mieszankami na bazie mleka krowiego. Zmiany te są bardzo korzystne dla zdrowia i rozwoju małego dziecka. Najważniejsze różnice pomiędzy mlekiem typu 1 a mlekiem niemodyfikowanym to:

- obniżenie ilości białka (mleko krowie zawiera 3 razy więcej białka niż mleko matki!!)
- zmiana składu białka (mleko matki ma 60% lekkostrawnej serwatki, mleko krowie tylko 20%)
- zwiększenie ilości tłuszczów nienasyconych (mleko krowie zawiera zbyt dużo szkodliwych tłuszczów nasyconych)
- zwiększenie zawartości laktozy (mleko krowie zawiera znacznie mniej laktozy niż mleko matki)
- zmniejszenie zawartości jonów obciążających nerki (mleko krowie zawiera ponad 3x więcej składników mineralnych).

Większość nowoczesnych mieszanek mlecznych jest też wzbogacana w inne niezbędne dla prawidłowego rozwoju substancje, zawarte w mleku matki, a występujące w niedoborze w mleku krowim. Należy tu wymienić takie substancje jak: tauryna, karnityna, jod, żelazo i witaminy.

2) Mleko modyfikowane typu 2 (mleko następne)

Mlekiem następnym nazywamy mieszankę mleczną modyfikowaną przeznaczoną do żywienia dzieci powyżej 4 miesiąca życia. W porównaniu z mieszankami typu 1, mleko typu 2 zawiera nieco więcej białka (aczkolwiek nadal wyraźnie mniej niż mleko krowie), więcej wapnia i fosforu oraz podwyższoną zawartość witaminy D3, jodu, żelaza i witaminy C. Należy podkreślić, że pomimo iż dziecko w wieku powyżej 4 miesiąca ma już bardziej dojrzały przewód pokarmowy, to nadal karmienie mieszanką typu 2 jest bezwzględnie zdrowsze niż karmienie mlekiem niemodyfikowanym (mleko pełne, mleko w proszku "niebieskie", mleko kozie itp.).

Aktualny (2007) schemat żywienia niemowląt karmionych sztucznie sugeruje, że możliwe jest przedłużenie stosowania mieszanki typu 1 do okresu pierwszych 6 miesięcy życia (a nie jak dotąd 4 miesięcy). Ma to być korzystne ze względu na mniejszą zawartość białka w mieszankach typu 1. Coraz więcej ekspertów jest zdania, że podaż białka u niemowląt karmionych sztucznie jest zbyt duża.

3) Mleko modyfikowane typu 3

Mleko typu 3 (według innej nomenklatury oznaczane także jako "junior") jest mieszanką mleka modyfikowanego przeznaczoną do żywienia dzieci powyżej 12 miesiąca życia. Zdaniem większości ekspertów co najmniej do chwili ukończenia drugiego roku życia, a najlepiej do końca 3-go roku życia, dzieci powinny nadal otrzymywać mleko modyfikowane, różniące się nieco składem od mleka krowiego. Mleko typu 3 korzystnie odróżnia się od pełnego mleka krowiego. Nieco niższa jest w nim zawartość białka, wśród tłuszczów zwiększono ilość tłuszczu roślinnego. Zawartość laktozy jest nieco wyższa niż w mleku krowim, co upodabnia mieszankę do mleka matki.

Substancje wzbogacające mieszanki dla zdrowych niemowląt

Zdrowe dzieci urodzone przedwcześnie powinny być jak najdłużej karmione naturalnie. Z uwagi na znacznie zwiększone zapotrzebowanie na niektóre składniki pokarmowe zaleca się dodatkowe stosowanie tzw. wzmacniaczy mleka matki (breast milk fortifier - BMF) w postaci proszku dodawanego do odciągniętej porcji mleka matki. Jeżeli karmienie naturalne jest niemożliwe należy stosować specjalne mieszanki dla wcześniaków.

Nowoczesne mieszanki modyfikowane dla niemowląt (typu 1 i 2) zawierają także inne, dodatkowe substancje o korzystnym działaniu zdrowotnym. Należy tu przede wszystkim wymienić prebiotyki, probiotyki oraz kwasy tłuszczowe LC-PUFA.

Prebiotyki, czyli oligosacharydy GOS/FOS, które sprzyjają zasiedlaniu jelit przez korzystne dla zdrowia szczepy Lactobacillus i Bifidobacterium są obecne w preparatach linii Bebiko i Bebilon (firmy Nutricia). Prebiotyki zmniejszają ryzyko alergii i wspierają prawidłowy rozwój układu odporności.

Probiotyki, czyli żywe, ściśle zdefiniowane drobnoustroje, korzystnie działające na układ immunologiczny, są dodatkiem do mleka dla zdrowych dzieci Nan Bifidus (firmy Nestle) oraz niektórych mlek Hipp (oznaczonych jako "probiotyczne"). Szczep Lactobacillus GG znajduje się także w hydrolizacie Nutramigen LGG (firmy Mead Johnson), ale jest to mleko wyłącznie na receptę, przy określonych wskazaniach zdrowotnych.

Kwasy tłuszczowe LC-PUFA, do niedawna uważane za składnik niezbędny jedynie w specjalnych mieszankach dla wcześniaków, są także często dodawane do mieszanek dla zdrowych niemowląt. Wynika to z coraz większej liczby dowodów na ich bardzo korzystny efekt poprawiający rozwój układu nerwowego dzieci. Dodatek LC-PUFA mają obecnie preparaty z linii Bebilon (Nutricia) i Enfamil Lipil (Mead-Johnson) oraz niektóre mlekach typu Nan Nestle (np. Nan HA 1 i 2).

U dzieci z różnorodnymi problemami zdrowotnymi może zajść potrzeba stosowania specjalnych mieszanek mlecznych o zmodyfikowanym składzie węglowodanowym, tłuszczowym lub białkowym. Zostaną one omówione w części drugiej i trzeciej niniejszego opracowania. Na rynku istnieją również przeznaczone do stosowania na Oddziałach Szpitalnych sterylne mleka gotowe do spożycia - przygotowane w postaci płynnej w opakowaniach odpowiedniej wielkości.

Podstawowe piśmiennictwo

1) Commission of the European Communities: Commission directive 96/4 EC of 16 February 1996 amending directive 91/321/EEC on infant formulae and follow-on formulae. Official Journal of the European Commision 1996, 39, 12-16.

2) Socha J (red.) "Żywienie dzieci zdrowych i chorych", PZWL, Warszawa 1998