W diagnostyce astmy skórne testy alergiczne umożliwiają rozpoznanie stanu atopii i wykrycie uczulających alergenów. Zestaw alergenów do testów jest indywidualny i opiera się przede wszystkim o zebrany wywiad. Przed zaplanowaną datą wykonania testów nie wolno zapomnieć o odstawieniu leków przeciwalergicznych, przede wszystkim tych, które zażywane są w postaci syropu lub tabletek. O wiarygodności wyników testów skórnych świadczy wykonywany każdorazowo test z histaminą. Duży i swędzący bąbel histaminowy nie powinien nas niepokoić.

Zdarza się, że testy wypadają „ujemnie”. Także i ten wynik jest ważny dla lekarza i ma swoją wartość diagnostyczną. Do wykrywania uczuleń służą także tzw. „testy z krwi”, które wykrywają swoiste IgE dla różnych alergenów, obecne w surowicy pacjenta. ”Testy z krwi” nie są konkurencją dla dobrych i znacznie tańszych testów skórnych. Wykonywane są przy określonych wskazaniach. Do wskazań tych należą: ciężkie atopowe zapalenie skóry i konieczność stałego podawania leków na alergię.

Leczenie astmy

Pojęcie „leczenie astmy”, warto dokładniej wyjaśnić. Proces leczenia astmy wyraźnie różni się od leczenia innych chorób, przede wszystkim infekcyjnych. W przypadku zapalenia oskrzeli lub anginy, podanie właściwego antybiotyku spowoduje całkowite ustąpienie objawów chorobowych po kilku dniach. Inaczej jest w astmie. Doraźne podanie odpowiednich leków zmniejszy nasilenie objawów astmy, a nawet może spowodować chwilowe całkowite ich ustąpienie, ale, niestety, uzyskana poprawa nie będzie ani całkowita, ani trwała. Podstępny proces zapalenia alergicznego w oskrzelach nie da się szybko wyleczyć.

W leczeniu tego stanu  bezwzględnie wymagane jest codzienne zażywanie leków przeciwastmatycznych, pomimo „normalnego” samopoczucia. Nowoczesne leczenie astmy zapobiega jej groźnym objawom. Aby to osiągnąć, należy astmę dobrze kontrolować z pomocą leków podawanych przez długi czas. Wybór leczenia astmy, która jest problemem zdrowotnym o ogólnoświatowym zasięgu jest omawiany i doskonalony przez międzynarodowych ekspertów. Z tego względu zasady leczenia tej choroby powinny być takie same na całym świecie. To nie wyklucza możliwości pewnej indywidualizacji leczenia.

Podstawowymi dwoma grupami terapeutyków w astmie są tzw. leki kontrolujące i leki doraźne. Leki kontrolujące to sterydy i długo działające leki rozszerzające oskrzela. Sterydów, można powiedzieć, domaga się sama astma, której naturą jest zapalenie alergiczne. Prawda, że sterydy budzą lek ze względu na objawy uboczne. Ale należy uświadomić sobie, że zarówno dawka jak i sposób podania leku wprost do oskrzeli (w aerozolu, przez tubę) w praktyce wykluczają zagrożenie objawami ubocznymi, powszechnymi w czasach, gdy astmę leczono tabletkami sterydowymi. Codzienne i właściwe stosowanie „połączonych sił” aerozolu sterydowego i rozkurczającego oskrzela jest podstawowym i całkowicie uzasadnionym przez obecny stan wiedzy sposobem postępowania w astmie.

Inne leki mają znaczenie pomocnicze. Należą do nich krótko działające leki rozszerzające oskrzela, które znakomicie nadają się do szybkiego przerwania napadu duszności. Leki te powinny być stosowane jak koło ratunkowe - „na żądanie”. Szybkie ustąpienie duszności po lekach rozszerzających oskrzela skłania niektórych - zwłaszcza dorastającą młodzież – do „wygodnego” zastępowania nimi codziennej, „niewygodnej” terapii. Postępowanie takie jest nie tylko niewłaściwe z punktu widzenia leczenia astmy, ale przede wszystkim niebezpieczne. Poważnym zagrożeniem jest możliwość uszkodzenia serca przez krótko działający lek rozszerzający oskrzela, który w sytuacji stresu (duszności) łatwo przedawkować. Poza tym ostateczne efekty „rozchwiania” źle leczonej choroby łatwo przewidzieć.

Oczywiście, w przebiegu każdej postaci astmy przewlekłej, nawet najlepiej leczonej, mogą zdarzyć się nagłe zaostrzenia. Ciężkie zaostrzenie astmy jest bezpośrednim zagrożeniem życia i stanowi bezwzględne wskazanie do hospitalizacji. Lżejsze zaostrzenia choroby, po konsultacji z lekarzem, można leczyć w domu. W leczeniu astmy atopowej, zwłaszcza u dzieci, można zastanowić się nad szczepieniem odczulającym na alergeny, które powodują duszności (np. alergeny roztoczy lub pyłki traw). Efekty takiego leczenia są często bardzo dobre. Równocześnie z odczulaniem powinno być kontynuowane, szczególnie na początku, stosowane dotąd pełne leczenie przeciwastmatyczne.

Celem postępowania w astmie jest brak kaszlu i duszności, dobre samopoczucie, przespane noce i pełna aktywność fizyczna. Utrzymywanie się tak dobrego stanu przez kilka tygodni, pozwala zazwyczaj na zmniejszenie intensywności leczenia. Decyzję taką należy podjąć z lekarzem, nigdy samemu. Ciekawym i typowym dla astmy zagadnieniem, jest sam sposób podawania leków, który wyraźnie wpływa na efekty leczenia.

Sposoby podawania leków w astmie

Wybór leku na astmę to dopiero pierwszy krok. Drugim jest wybór sposobu, jak go zażywać. Niestety, tabletkami i syropami nie leczymy astmy przewlekłej. Najbardziej oczywistą drogą dostarczenia leków wprost na "front” zapalenia alergicznego jest inhalacja dooskrzelowa. Dlatego właśnie większość leków w astmie podaje się wziewnie. Droga doustna lub dożylna znajdują swoje zastosowanie w określonych (często nagłych) sytuacjach.

Obecnie funkcjonują cztery podstawowe systemy umożliwiające zaaplikowanie leków w inhalacji. Są nimi: nebulizatory sprężarkowe, indywidualne inhalatory ciśnieniowe (MDI), indywidualne inhalatory ciśnieniowe z tubą (tzw. spejser) i inhalatory proszkowe (DPI). Dzieci, które nie potrafią wykonać wdechu z momentem uwolnienia aerozolu z aparatu, powinny korzystać z nebulizatorów lub inhalatorów z tubą. Tuba w codziennej praktyce może wydawać się nieporęczna i niepotrzebna. Jednak warto ją stosować, ponieważ na jej ściankach osadzają się duże cząstki leku, które dzięki temu nie wywierają niekorzystnego wpływu na śluzówki i na cały organizm. W razie braku tuby istnieje konieczność przepłukania ust wodą po każdym zastosowaniu wziewnego leku sterydowego.

Samokontrola w astmie

Wzajemne zaufanie i współpraca między lekarzem i rodzicami są konieczne już na wstępie, przy stawianiu diagnozy i dalej, przy planowaniu i prowadzeniu leczenia dziecka. Samoobserwacja, lub, w przypadku dzieci, obserwacja prowadzona przez rodziców, dostarczają lekarzowi aktualnych wiadomości o samopoczuciu chorego i skuteczności leczenia. Prostym narzędziem obserwacji są zapiski sporządzane przez rodziców w zeszycie astmatyka pod koniec każdego dnia. Najczęściej obejmują one zaznaczenie w karcie kontroli astmy pod właściwą datą pojawienia się kaszlu, duszności, lub cech infekcji.

Bardzo cennym uzupełnieniem tych notatek, zwłaszcza na początku leczenia, są pomiary PEF przy użyciu prostego aparatu. Pomiar powinien być wykonywany rano i wieczorem, według instrukcji i każdorazowo przy pogorszeniu samopoczucia. Wartości pomiarów PEF połączone linią na wykresie, dadzą obiektywny i czytelny obraz przebiegu choroby i jej zaostrzeń. Ponad to upraszczają porozumienie z lekarzem (nawet telefoniczne) i ułatwiają wybór właściwego leczenia w razie zaostrzenia astmy. Pomiarów PEF nie muszą robić chorzy, u których astma jest dobrze opanowana.

Godną polecenia formą edukacji w astmie jest tzw. szkoła dla astmatyków lub rodziców dzieci z astmą. Podobny cel spełnia lektura popularnych opracowań dostępnych w formie książek lub czasopism. Badania wykazały, że astma u pacjentów, którzy dużo wiedzą o swojej chorobie, jest zazwyczaj dobrze kontrolowana i nie obniża  jakości życia.