Wstęp

Kleszcze są zwierzętami bytującymi w lasach całej Europy, w tym w Polsce. Żywią się one krwią zarówno ssaków, jak i gadów oraz ptaków. Dla człowieka samo ukąszenie kleszcza nie jest niebezpieczne, ale kleszcze mogą być źródłem zakażenia groźnymi chorobami. Najbardziej niebezpieczne dla mieszkańców naszego kraju są dwie choroby:
- borelioza (zakażenie bakterią Borrelia burgdorferi)
- odkleszczowe zapalenie mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych (zakażenie wirusem Flavi)

Poniżej omówienie tej drugiej z najczęstszych chorób odkleszczowych

Czynnik przyczynowy

Przyczyną odkleszczowego zapalenia mózgu i opon mózgowych jest wirus Flavi (Flaviwirus), należący do rodziny wirusów Toga (Togaviridae), wcześniej klasyfikowany niekiedy jako jeden z Arbowirusów. W Europie wyróżnia się zwykle podtypy wschodni i zachodni. Podtyp wschodni jest bardziej patogenny i powoduje zachorowania o cięższym przebiegu.

Epidemiologia

Głównym rezerwuarem wirusa Flavi, wywołującego zapalenia mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych, są kleszcze Ixodes ricinus, powszechne także w naszym kraju. W Polsce obszarami szczególnie zagrożonymi odkleszczowym zapaleniem mózgu i opon są tereny Polski północno-wschodniej (pasem od Elbląga i Olsztyna poprzez Białystok i okolice, aż do Białej Podlaskiej i Lublina). Regionem o znacznym narażeniu na zachorowania jest także Polska południowo-zachodnia (zwłaszcza tereny na południe i południowy-zachód od Opola). Należy podkreślić, że przypadki zachorowań zdarzają się także w innych regionach, jak na przykład w okolicach Poznania, Szczecina, Bydgoszczy, Częstochowy, Krakowa i Rzeszowa.

Obszary znacznego narażenia na zachorowania znajdują się także w całej Europie środkowej i południowej (Czechy, Słowacja, Austria, Niemcy, Węgry, Słowenia, Chorwacja) oraz w krajach bałtyckich (Litwa, Łotwa, Estonia). Przed wprowadzeniem masowych szczepień odkleszczowe zapalenie mózgu stanowiło aż 56% wszystkich wirusowych zakażeń OUN w Austrii.

Maksimum aktywności kleszczy przenoszących zakażenie przypada na okres od maja do października, ale zakażenia są możliwe już od marca, o ile wystąpi wyraźny wzrost temperatury otoczenia. Wzrostowi aktywności kleszczy sprzyja łagodna zima i wilgotne lato.

Typowym miejscem bytowania kleszczy są obszary leśne z jednoczesnym zarastaniem wysokimi trawami i krzewami, takie jak brzegi lasów, polany, obszary nad zbiornikami wodnymi. Formy dojrzałe kleszczy bytują na wysokości nawet 1.5 metra. Z tej wysokości spadają one na ofiarę, od której wysysają krew potencjalnie zakażając ją wirusem Flavi lub bakterią Borelia.

Wirus utrzymuje się w zakażonych kleszczach przez cały okres ich aktywności, ponieważ zakażony kleszcz nie choruje, ale też nie pozbywa się spontanicznie zakażenia. Specyfika cyklu życiowego i sposobu odżywiania się kleszczy sprawia, że zakażony kleszcz może przenieść wirusa Flavi na wiele kolejnych ofiar.

Obraz kliniczny zakażenia

Okres inkubacji zakażenia wynosi 2-28 dni. Następnie występuje faza wiremii z niespecyficznymi objawami takimi jak:
- podwyższenie temperatury ciała
- objawy nieżytu górnych dróg oddechowych
- złe samopoczucie
- osłabienie apetytu
- bóle głowy i stawów

Okres ten trwa około 1 tygodnia. Następnie występuje przejściowa poprawa trwająca do 3 tygodni, po czym pojawia się druga faza choroby o znacznie cięższym przebiegu. Pojawiają się typowe objawy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i/lub zapalenia mózgu:
- zaburzenia świadomości
- wymioty
- bóle głowy
- niedowłady
- objawy porażenia nerwów czaszkowych

Badania pomocnicze

Nie ma patognomonicznych wyników badań pomocniczych potwierdzających zakażenie Flaviwirusem, za wyjątkiem specjalistycznych badań wirusologicznych identyfikujących Flaviwirusa w tkankach zakażonej osoby. W praktyce najpewniejszym potwierdzeniem rozpoznania jest typowy dwufazowy przebieg kliniczny z pojawieniem się objawów zapalenia mózgu i/lub opon mózgowych u pacjenta ukąszonego wcześniej przez kleszcza. O rozpoznaniu zapalenia opon rozstrzyga punkcja lędźwiowa. W porównaniu do innych wirusowych zapaleń opon, przy zakażeniu Flaviwirusem stwierdza się relatywnie wysoką pleocytozę (ponad 1000/3, a często nawet 5000/3). W rozmazie z osadu płynu mózgowo-rdzeniowego dominują limfocyty.

Leczenie, rokowanie

Leczenie jest wyłącznie objawowe. Nie ma leków działających przyczynowo i wybiórczo na wirusa Flavi. W większości przypadków rokowanie jest dobre, ale opisywano uszkodzenia nerwów czaszkowych oraz zaburzenia świadomości, mogące częściowo przetrwać nawet po wyleczeniu choroby. Śmiertelność nie jest duża, ale może sięgać 2%, co jest znaczącym zagrożeniem dla chorego.

Profilaktyka

Istnieje skuteczna szczepionka zapobiegająca zachorowaniu w przypadku zakażenia wirusem Flavi. Szczepienie zaleca się osobom przebywającym na terenach o nasilonym występowaniu choroby oraz u osób planujących pobyt na takim terenie.