Najwłaściwszym, a zarazem naturalnym i fizjologicznym sposobem żywienia jest karmienie piersią, przynajmniej do 5-6 miesiąca życia. Karmienie piersią dziecka powyżej pierwszego roku życia ma nieco mniejsze znaczenie, niemniej jednak obecnie zaleca się utrzymanie częściowego karmienia naturalnego również w drugim roku życia.Pokarm naturalny dostępny jest w każdej chwili, ma właściwą temperaturę i nie wymaga żadnego przygotowania. Posiada odpowiedni skład zapewniający optymalne wartości odżywcze dla dzieci urodzonych o czasie lub prawie o czasie.

Pokarm naturalny zawiera także liczne związki oraz komórki o właściwościach przeciwbakteryjnych, pozwala chronić dziecko przed infekcjami (szczególnie układu pokarmowego i oddechowego) oraz przed wystąpieniem reakcji alergicznych.Uważa się, że rozwój psychomotoryczny dzieci karmionych piersią jest bardziej dynamiczny. Wzmacnia więź emocjonalną matki z dzieckiem, która jest dodatkowym czynnikiem poprawiającym rozwój niemowlęcia. Karmienie naturalne jest również korzystne dla matki, ma bowiem udokumentowany wpływ na zmniejszenie ryzyka występowania raka sutka i jajników.

W trakcie karmienia piersią matka powinna przestrzegać pewnych zaleceń dietetycznych. Najważniejsza jest zasada, że jakość diety jest istotniejsza niż jej ilość. Dieta matki karmiącej wymaga zwiększenia wartości energetycznej posiłków o około 500 kcal. Zaleca się zwiększenie spożycia białka o około 20g/dobę w I półroczu laktacji i 15g/dobę w II półroczu. Węglowodany powinny stanowić 56-58% puli energetycznej z ograniczeniem cukrów prostych i sacharozy. 30% puli energetycznej powinny stanowić tłuszcze.

Należy unikać mocnej kawy, herbaty, nadmiaru owoców i soków oraz mleka. Dobrym źródłem wapnia i białka są sery, jogurty i kefiry. W okresie laktacji nie należy zażywać żadnych lekarstw (nawet witamin!) bez porozumienia z lekarzem. Warto unikać jedzenia warzyw z rodziny kapustowatych oraz warzyw strączkowych, gdyż mogą one być przyczyna wzdęć u niemowlęcia.

Należy także zwracać uwagę na dodatek ostrych i/lub mocno pachnących przypraw . Nie należy pić alkoholu i palić papierosów, unikać przebywania w zadymionych pomieszczeniach. W okresie karmienia naturalnego nie stosuje się diet odchudzających ani diety wegetariańskiej.

Podkreślenia wymaga fakt, że skuteczność karmienia naturalnego nie zależy ani od wielkości piersi ani od jej kształtu, ale od świadomości matki. Głównym warunkiem udanego karmienia piersią jest spokojna i miła atmosfera w trakcie karmienia.

Kolejnym zagadnieniem często budzącym wątpliwości mam jest ilość spożywanego pokarmu w trakcie karmienia piersią. Dziecko otrzymuje tyle pokarmu ile potrzebuje, o ile realizuje się konsekwentnie zasadę karmienia na żądanie. Także jakość pokarmu (zmieniająca się z wiekiem niemowlęcia) w pełni zaspokaja jego potrzeby. Dlatego w trakcie karmienia piersią w ciągu pierwszych 6 miesięcy nie ma potrzeby dokarmiania oraz dopajania niemowlęcia. Nawet w bardzo ciepłym okresie niemowlę samo zaspokaja swoje zwiększone pragnienie,  zwiększając częstość karmień.

W niektórych sytuacjach konieczne bywa odciąganie pokarmu. Należy pamiętać, że mleko kobiece zachowuje świeżość przez:

• 10-12 godzin - przechowywane w temperaturze pokojowej,
• 48 godzin w lodówce, w szczelnie zamkniętym słoiczku lub butelce,
• 1 tydzień- zamrożone w temperaturze –10^oC,
• do 6 miesięcy zamrożone do –18^oC.

Pokarm taki przed podaniem dziecku należy podgrzać, ale nie gotować.

O efektywności karmienia naturalnego świadczy przede wszystkim zdrowe, spokojne i zadowolone niemowlę. Jednakże wiarygodną metodą oceniającą efektywność karmienia są pomiary przyrostu masy ciała w odstępach miesięcznych.

Prawidłowe przyrosty masy ciała wynoszą 15-30 g na dobę, 15-200 g na tydzień, 600-1000 g na miesiąc. Dobowe przyrosty masy ciała bywają bardzo zmienne i zależą od łaknienia i rytmu defekacji. Nie zaleca się codziennego ważenia dziecka, ani podejmowania diagnostyki przy braku przyrostu masy ciała ocenianego w krótkiej perspektywie czasowej (1-2 tygodnie). Niepokojące powinny być natomiast miesięczne przyrosty masy ciała mniejsze niż 500g.

Taki stan wymaga dokładnej analizy techniki i liczby karmień, oceny zdrowia niemowlęcia, oceny zdrowia i diety matki. Przyczyna może być zbyt mała ilość pokarmu i/lub zaburzenie równowagi między ilością mleka początkowego i końcowego. Dzieje się tak w sytuacjach, gdy mama zbyt wcześnie rezygnuje z karmień nocnych. Należy wówczas rozważyć dokarmianie, tzn. wcześniejsze, niż wynika to z zaleceń ogólnych, wprowadzenie produktów bezmlecznych, takich jak papki jarzynowe, kaszki i kleiki bezglutenowe, owoce czy soki owocowe, czy mięso.

Rozszerzanie diety niemowlęcia opiera się na kilku zasadach. Należy pamiętać, aby nowe produkty wprowadzać co kilka dni, zwiększając systematycznie objętość nowego posiłku i obserwując reakcję ze strony dziecka. Jako pierwsze w diecie niemowlęcia karmionego piersią, które ukończyło 6 miesiąc życia pojawiają się soki i/lub przeciery owocowe oraz papki jarzynowe.

Najbezpieczniejsze są dostępne w sprzedaży produkty dla niemowląt posiadające atesty gwarantujące bezpieczeństwo podawanych produktów. Szczególnie preferowane są owoce i warzywa naszej strefy klimatycznej podawane w formie papkowatej przy użyciu łyżeczki. Należy pamiętać, że soki owocowe nie powinny zastępować pokarmu kobiecego (czy mleka modyfikowanego), gdyż podawane w nadmiarze mogą zmniejszać spożycie białka, wywołać biegunkę, a także próchnicę.

Każdy owocowy lub warzywny posiłek powinien być zakończony przystawieniem do piersi, co skutecznie pozwala zmniejszyć ryzyko wystąpienia reakcji alergicznej. W 7-8 miesiącu życia włączamy także do diety bezmleczne, bezglutenowe kleiki lub kaszki. Wprowadzane produkty zbożowe bezglutenowe powinny być wzbogacane w żelazo. W następnej kolejności w diecie dziecka pojawia się gotowane mięso jako dodatek do jarzyn lub składnik zupki z założeniem,że zupka nie jest przygotowywana na wywarze mięsnym.

Tłuszczowym składnikiem zupy może być świeże masło, oliwa z oliwek lub bezerukowy olej rzepakowy. W tym czasie włączamy także gotowane żółtko. Po ukończeniu 10 miesiąca życia do diety włączamy produkty glutenowe, całe jajko, a po 11- 12 miesiącu życia pierwsze produkty zawierające białko mleka krowiego pod postacią twarożku lub naturalnego jogurtu.

Czas rozpoczęcia podaży nowych pokarmów zależy od dojrzałości dziecka zarówno w zakresie funkcji układu pokarmowego jak i dojrzałości psychologicznej. Około 12 miesiąca życia zwykle przychodzi moment całkowitego odstawienia od piersi, chociaż wiele matek karmi swoje dzieci znacznie dłużej. Moment zakończenie karmienia naturalnego jest trudną chwilą w życiu niemowlęcia. Zostały opracowane sposoby ułatwiające zakończenie karmienia piersią:

• nie należy odstawiać dziecka od piersi z dnia na dzień,
• porcje karmienia należy zmniejszać stopniowo, zaczynając od pory obiadowej, potem drugiego śniadania i podwieczorku, najdłużej utrzymując karmienie poranne i wieczorne,
• należy wybrać odpowiedni czas do ograniczenia i całkowitego zaprzestania karmienia piersią (pora roku, stan zdrowia dziecka),
• należy pamiętać, aby w tym trudnym dla niemowlęcia okresie obdarzać dziecko czułością i miłością, często je przytulać, bawić się z nim,
• jeżeli w trakcie odstawienia obserwuje się nadprodukcję pokarmu, należy odciągać go w porach uprzednich karmień, ale nigdy do końca.

W sytuacji, gdy niemowlę nie może być karmione piersią istnieje konieczność zastosowania mlecznych mieszanek modyfikowanych. Mieszanki te są oparte na mleku krowim, które w procesie produkcyjnym podlega takim modyfikacjom, aby upodobnić jego skład do składu mleka kobiecego. Należy wyróżnić dwa rodzaje mleka modyfikowanego:

• mleko początkowe, zalecane do stosowania do 5 miesiąca życia,
• mleko następne od 6 miesiąca.

Wg dyrektywy Unii Europejskiej zarówno mleko początkowe jak i następne zawiera określoną ilość energii, podstawowych składników odżywczych oraz witamin, ze szczególnym uwzględnieniem witamin A,D,E i K, a także makro- i mikroelementów, w tym także dodatek żelaza, cynku i jodu w mleku następnym. Niezbędna jest także modyfikacja ilości i składu tłuszczów w mieszankach mlecznych. Nowoczesne mieszanki modyfikowane zawierają także w swoim składzie tłuszcze strukturalne, prebiotyki oraz probiotyki, wywierające korzystny wpływ na organizm poprzez poprawę równowagi w zakresie mikroflory jelitowej.

Schemat rozszerzania diety niemowlęcia karmionego sztucznie jest podobny do opisanego powyżej schematu dla niemowląt karmionych piersią, z tym że nowe produkty pojawiają się w diecie wraz ze zmiana mleka początkowego na następne, czyli w 6 miesiącu życia. Pozostałe składniki włączamy zatem o miesiąc wcześniej w stosunku do niemowląt karmionych piersią.

Należy jednak pamiętać o konieczności dostosowania przedstawionych schematów do indywidualnych potrzeb niemowlęcia, mając na uwadze przede wszystkim jego aktualny rozwój uwzględniający umiejętność siedzenia oraz koordynację żucia i przełykania pokarmów stałych. Prawidłowe żywienie niemowlęcia to jeden z warunków prawidłowego rozwoju psychoruchowego dziecka, a odpowiednio rozszerzana i wzbogacana dieta wpływa na kształtowanie się prawidłowych przyzwyczajeń żywieniowych w wieku dziecięcym.

BIBLIOGRAFIA:

1) K.Kubicka, W.Kawalec „Pediatria” PZWL Warszawa 1999
2) J.Socha „Żywienie dzieci zdrowych i chorych” PZWL Warszawa 2002
3) M.Krawczyński „Propedeutyka pediatrii” PZWL Warszawa 2005
4) M.Krawczyński „Norma kliniczna w pediatrii” PZWL Warszawa 2005