Ospa wietrzna jest jedną z najczęstszych i najbardziej zakaźnych wirusowych chorób wieku dziecięcego. W niniejszym artykule przeznaczonym zarówno dla rodziców, jak i dla lekarzy autorka w prosty sposób przedstawia epidemiologię choroby, oraz jej objawy i zasady leczenia. Podkreślono możliwości zapobiegania chorobie poprzez szczepienia lub podawanie surowic odpornościowych.
Ospa wietrzna (łacińskie: varicella, angielskie: chickenpox) jest chorobą zakaźną o dużej zdolności do rozprzestrzeniania się. Najczęściej występuje u dzieci do 10 roku życia. U dzieci o prawidłowej odporności choroba ma przebieg łagodny, z tendencją do samoograniczania się, natomiast przy współistniejącym niedoborze odporności może mieć przebieg bardzo poważny. Szczyt zachorowań występuje w wieku 5-9 lat, ale choroba może zdarzyć się w każdym wieku, nawet w okresie noworodkowym.
Częstość zakażeń domowych u osób nieuodpornionych sięga 90%. Według danych amerykańskich 96% dorosłych posiada przeciwciała odpornościowe, które chronią przed rozwojem choroby. Do zachorowania dochodzi najczęściej pomiędzy styczniem a majem. Wirus rozprzestrzenia się drogą kropelkową to znaczy unosi się przez powietrze z nosa, ust lub ze zmian skórnych osoby chorej na osobę zdrową – nieuodpornioną. Zakaźny wirus znajduje się w pęcherzykach wypełnionych płynem, lecz nie w strupach. Choroba między innymi dlatego tak szybko się rozprzestrzenia, że pacjent staje się zakaźny na 24 godziny przed wystąpieniem wysypki, kiedy jeszcze nie można jej rozpoznać i zakaźność utrzymuje się do wystąpienia strupów na wszystkich zmianach, co trwa zazwyczaj 7-8 dni.
OBJAWY KLINICZNE
Czas od zakażenie wirusem do wystąpienia pierwszych objawów wynosi zazwyczaj 11-21 dni. Po tym okresie pojawiają się objawy zwiastunowe, czyli wstępne i niecharakterystyczne dla ospy takie jak: niewysoka gorączka, złe samopoczucie, pogorszenie apetytu niewielka wysypka. Dopiero dzień później pojawiają się objawy typowe: swędząca wysypka zlokalizowana początkowo na tułowiu, rozprzestrzeniająca się ku obwodowym częściom ciała – na twarz i owłosioną skórę głowy, bliższe części kończyn .
Wysypka na początku ma charakter żywoczerwonych plamek, czasem nieco uniesionych nad powierzchnię skóry o średnicy 1-2 mm, a po kilku godzinach pojawia się pęcherzyk wypełniony przezroczystym płynem. Płyn ten następnie mętnieje, pęcherzyki pękają w ciągu 24 godzin, przysychają i po kilku dniach pojawiają się strupy, które same odpadają – wtedy pacjent przestaje być zakaźny.
Zmiany skórne są bardzo swędzące, co szczególnie u małych dzieci i niemowląt powoduje duzy niepokój dziecka. Dla ospy charakterystyczne jest również pojawienie się kolejnych rzutów zmian skórnych, w związku z tym oglądając dziecko można stwierdzić praktycznie wszystkie fazy typowej wysypki: od plamki, poprzez pęcherzyk do pojawienia się strupa. U niektórych dzieci zmiany ospowe mogą pojawić się również w obrębie jamy ustnej, nosa czy na śluzówkach okolicy krocza. Wymaga to szczególnej delikatności przy pielęgnacji i dbałości o higienę.
Przebieg choroby może być różny: od niewielkiej liczby zmian skórnych z jedynie stanem podgorączkowym do ciężkiego przebiegu z bardzo wysoką temperaturą często przekraczającą 40°C z licznymi zmianami skórnymi pojawiającymi się w wielu rzutach. Przebieg taki obserwowany jest często u dzieci z wrodzonymi lub nabytymi zaburzeniami odporności. Może wystąpić wtedy postać krwotoczna ospy z pojawiającymi się oprócz typowych zmian skórnych wylewami przypominającymi świeże siniaki, pojawiającymi się nawet przy niewielkim dotyku. Wywołana jest zmniejszeniem się w przebiegu tej choroby liczby płytek krwi, odpowiedzialnych za prawidłowe krzepnięcie krwi.
Wrodzona ospa wietrzna – może wystąpić już przy urodzeniu lub ujawnić się w kilka dni po, jeśli matka dziecka zachorowała na ospę więcej niż 21 dni poprzedzających poród. W takiej sytuacji rokowanie jest dobre ponieważ matka produkuje przeciwciała i przekazuje je swojemu dziecku przez łożysko. Jeśli matka zachoruje pomiędzy 21 a 5 dniem przed porodem ospa u dziecka wystąpi w 5-10 dobie życia i będzie miała przebieg łagodny lub ciężki. Konieczna jest jednak ścisła izolacja zarówno pacjentów w ostrym okresie choroby jak i pacjentów w okresie wylęgania.
ROZPOZNANIE
Rozpoznanie najczęściej stawia się na podstawie typowych objawów choroby. Potwierdzenie laboratoryjne w przypadkach watpliwych możliwe jest na podstawie hodowli tkankowej wirusa obecnego w wymazach z gardła lub materiału pobranego ze zmian skórnych lub 4-krotnego wzrostu ilości (miana) przeciwciał w surowicy krwi.
LECZENIE
Nie powikłane przypadki ospy wietrznej są wskazaniem do stosowania tylko środków przeciwświądowych i łagodzących miejscowo tylko na zmiany skórne, ewentualnie w przypadku gorączki można dziecku podać środki przeciwgorączkowe w syropie lub w czopku.
Konieczne jest przestrzeganie higieny osobistej – codzienne delikatne mycie ciała oraz skóry owłosionej głowy, co przyspiesza gojenie i zapobiega nadkażeniom bakteryjnym.
Jedynie u dzieci z obniżoną odpornością (dzieci zakażone wirusem HIV, dzieci z chorobami nowotworowymi, u których stosuje się chemioterapię, dzieci otrzymujące leki, które działają hamująco na układ immunologiczny), które nie chorowały na ospę, a miały kontakt z chorym, powinno się stosować zapobiegawcze dawki immunoglobulin specyficznych tylko dla wirusa ospy wietrznej.
W przypadku zaburzeń odporności, przy nasilonym przebiegu choroby szczególnie u w wieku starszym można dodatkowo stosować lek przeciwwirusowy o nazwie chemicznej Acyclovir. Dawkowanie oraz wskazania do zastosowania takiego leczenia ustala lekarz prowadzący.
ZAPOBIEGANIE
Zapobieganie rozprzestrzeniania się choroby polega na izolacji dziecka chorego na ospę wietrzną w domu do czasu odpadnięcia strupów.
Profilaktyka bierna – to znaczy podanie swoistych dla wirusa ospy przeciwciał, stosowana jest tylko u dzieci z kontaktu z ospą, które mają nabyty lub wrodzony niedobór odporności, u dziecka z prawidłową odpornością immunoglobuliny specyficznej nie zaleca się. Druga grupa osób, u których rozważa się podanie przeciwciał to kobiety w ciąży, ze względu na możliwość wystąpienia powikłań u płodu wywołanych działaniem wirusa ospy.
Profilaktyka czynna – to podanie szczepionki, zawierającej cząsteczkę wirusa, która nie powoduje rozwinięcia się typowego obrazu choroby, a jedynie wytworzenie przez organizm przeciwciał specyficznie skierowanych przeciwko wirusowi ospy wietrznej. Pierwsza szczepionka, zawierająca cząsteczkę wirusa powstała w Japonii w 1974 roku.
Szczepienia ochronne przeciwko ospie wietrzej nie znajdują się w podstawowym kalendarzu szczepień ochronnych stosowanych u dzieci, natomiast można rozszerzyć rutynowe szczepienie przeciwko odrze wykonywane u zdrowego dziecka w 13-15 miesiącu życia i w 6 roku życia szczepionką potrójną zawierającą oprócz wirusa odry, wirus różyczki i świnki, właśnie o szczepionkę przeciwko ospie wietrznej podaną w tym samym czasie, ale w różne miejsca. Można oczywiście zaszczepić dziecko również w innym terminie natomiast należy pamiętać, że do 12 roku życia podaje się 1 dawkę szczepionki, natomiast powyżej 12 roku życia 2 dawki w odstępie 6 tygodni.
PIŚMIENNICTWO
Rudkowski Z. "Choroby zakaźne u dzieci" PZWL, Warszawa.
S.A. Skull, EE Wang: “Varicella vaccination-a critical review of the evidence” Archives of Disease in Childhood, 2001; 85; 83-90.
B Watson, D Laufer: :Safety and immunogenicity of combined live attenuated measles, mumps, rubella, and varicella vaccine (MMRiiV) in healthy children” Jouranal of Infectious Diseases 1996; 173; 731-734.
Ospa wietrzna (łacińskie: varicella, angielskie: chickenpox) jest chorobą zakaźną o dużej zdolności do rozprzestrzeniania się. Najczęściej występuje u dzieci do 10 roku życia. U dzieci o prawidłowej odporności choroba ma przebieg łagodny, z tendencją do samoograniczania się, natomiast przy współistniejącym niedoborze odporności może mieć przebieg bardzo poważny. Szczyt zachorowań występuje w wieku 5-9 lat, ale choroba może zdarzyć się w każdym wieku, nawet w okresie noworodkowym.
Częstość zakażeń domowych u osób nieuodpornionych sięga 90%. Według danych amerykańskich 96% dorosłych posiada przeciwciała odpornościowe, które chronią przed rozwojem choroby. Do zachorowania dochodzi najczęściej pomiędzy styczniem a majem. Wirus rozprzestrzenia się drogą kropelkową to znaczy unosi się przez powietrze z nosa, ust lub ze zmian skórnych osoby chorej na osobę zdrową – nieuodpornioną. Zakaźny wirus znajduje się w pęcherzykach wypełnionych płynem, lecz nie w strupach. Choroba między innymi dlatego tak szybko się rozprzestrzenia, że pacjent staje się zakaźny na 24 godziny przed wystąpieniem wysypki, kiedy jeszcze nie można jej rozpoznać i zakaźność utrzymuje się do wystąpienia strupów na wszystkich zmianach, co trwa zazwyczaj 7-8 dni.
OBJAWY KLINICZNE
Czas od zakażenie wirusem do wystąpienia pierwszych objawów wynosi zazwyczaj 11-21 dni. Po tym okresie pojawiają się objawy zwiastunowe, czyli wstępne i niecharakterystyczne dla ospy takie jak: niewysoka gorączka, złe samopoczucie, pogorszenie apetytu niewielka wysypka. Dopiero dzień później pojawiają się objawy typowe: swędząca wysypka zlokalizowana początkowo na tułowiu, rozprzestrzeniająca się ku obwodowym częściom ciała – na twarz i owłosioną skórę głowy, bliższe części kończyn .
Wysypka na początku ma charakter żywoczerwonych plamek, czasem nieco uniesionych nad powierzchnię skóry o średnicy 1-2 mm, a po kilku godzinach pojawia się pęcherzyk wypełniony przezroczystym płynem. Płyn ten następnie mętnieje, pęcherzyki pękają w ciągu 24 godzin, przysychają i po kilku dniach pojawiają się strupy, które same odpadają – wtedy pacjent przestaje być zakaźny.
Zmiany skórne są bardzo swędzące, co szczególnie u małych dzieci i niemowląt powoduje duzy niepokój dziecka. Dla ospy charakterystyczne jest również pojawienie się kolejnych rzutów zmian skórnych, w związku z tym oglądając dziecko można stwierdzić praktycznie wszystkie fazy typowej wysypki: od plamki, poprzez pęcherzyk do pojawienia się strupa. U niektórych dzieci zmiany ospowe mogą pojawić się również w obrębie jamy ustnej, nosa czy na śluzówkach okolicy krocza. Wymaga to szczególnej delikatności przy pielęgnacji i dbałości o higienę.
Przebieg choroby może być różny: od niewielkiej liczby zmian skórnych z jedynie stanem podgorączkowym do ciężkiego przebiegu z bardzo wysoką temperaturą często przekraczającą 40°C z licznymi zmianami skórnymi pojawiającymi się w wielu rzutach. Przebieg taki obserwowany jest często u dzieci z wrodzonymi lub nabytymi zaburzeniami odporności. Może wystąpić wtedy postać krwotoczna ospy z pojawiającymi się oprócz typowych zmian skórnych wylewami przypominającymi świeże siniaki, pojawiającymi się nawet przy niewielkim dotyku. Wywołana jest zmniejszeniem się w przebiegu tej choroby liczby płytek krwi, odpowiedzialnych za prawidłowe krzepnięcie krwi.
Wrodzona ospa wietrzna – może wystąpić już przy urodzeniu lub ujawnić się w kilka dni po, jeśli matka dziecka zachorowała na ospę więcej niż 21 dni poprzedzających poród. W takiej sytuacji rokowanie jest dobre ponieważ matka produkuje przeciwciała i przekazuje je swojemu dziecku przez łożysko. Jeśli matka zachoruje pomiędzy 21 a 5 dniem przed porodem ospa u dziecka wystąpi w 5-10 dobie życia i będzie miała przebieg łagodny lub ciężki. Konieczna jest jednak ścisła izolacja zarówno pacjentów w ostrym okresie choroby jak i pacjentów w okresie wylęgania.
ROZPOZNANIE
Rozpoznanie najczęściej stawia się na podstawie typowych objawów choroby. Potwierdzenie laboratoryjne w przypadkach watpliwych możliwe jest na podstawie hodowli tkankowej wirusa obecnego w wymazach z gardła lub materiału pobranego ze zmian skórnych lub 4-krotnego wzrostu ilości (miana) przeciwciał w surowicy krwi.
LECZENIE
Nie powikłane przypadki ospy wietrznej są wskazaniem do stosowania tylko środków przeciwświądowych i łagodzących miejscowo tylko na zmiany skórne, ewentualnie w przypadku gorączki można dziecku podać środki przeciwgorączkowe w syropie lub w czopku.
Konieczne jest przestrzeganie higieny osobistej – codzienne delikatne mycie ciała oraz skóry owłosionej głowy, co przyspiesza gojenie i zapobiega nadkażeniom bakteryjnym.
Jedynie u dzieci z obniżoną odpornością (dzieci zakażone wirusem HIV, dzieci z chorobami nowotworowymi, u których stosuje się chemioterapię, dzieci otrzymujące leki, które działają hamująco na układ immunologiczny), które nie chorowały na ospę, a miały kontakt z chorym, powinno się stosować zapobiegawcze dawki immunoglobulin specyficznych tylko dla wirusa ospy wietrznej.
W przypadku zaburzeń odporności, przy nasilonym przebiegu choroby szczególnie u w wieku starszym można dodatkowo stosować lek przeciwwirusowy o nazwie chemicznej Acyclovir. Dawkowanie oraz wskazania do zastosowania takiego leczenia ustala lekarz prowadzący.
ZAPOBIEGANIE
Zapobieganie rozprzestrzeniania się choroby polega na izolacji dziecka chorego na ospę wietrzną w domu do czasu odpadnięcia strupów.
Profilaktyka bierna – to znaczy podanie swoistych dla wirusa ospy przeciwciał, stosowana jest tylko u dzieci z kontaktu z ospą, które mają nabyty lub wrodzony niedobór odporności, u dziecka z prawidłową odpornością immunoglobuliny specyficznej nie zaleca się. Druga grupa osób, u których rozważa się podanie przeciwciał to kobiety w ciąży, ze względu na możliwość wystąpienia powikłań u płodu wywołanych działaniem wirusa ospy.
Profilaktyka czynna – to podanie szczepionki, zawierającej cząsteczkę wirusa, która nie powoduje rozwinięcia się typowego obrazu choroby, a jedynie wytworzenie przez organizm przeciwciał specyficznie skierowanych przeciwko wirusowi ospy wietrznej. Pierwsza szczepionka, zawierająca cząsteczkę wirusa powstała w Japonii w 1974 roku.
Szczepienia ochronne przeciwko ospie wietrzej nie znajdują się w podstawowym kalendarzu szczepień ochronnych stosowanych u dzieci, natomiast można rozszerzyć rutynowe szczepienie przeciwko odrze wykonywane u zdrowego dziecka w 13-15 miesiącu życia i w 6 roku życia szczepionką potrójną zawierającą oprócz wirusa odry, wirus różyczki i świnki, właśnie o szczepionkę przeciwko ospie wietrznej podaną w tym samym czasie, ale w różne miejsca. Można oczywiście zaszczepić dziecko również w innym terminie natomiast należy pamiętać, że do 12 roku życia podaje się 1 dawkę szczepionki, natomiast powyżej 12 roku życia 2 dawki w odstępie 6 tygodni.
PIŚMIENNICTWO
Rudkowski Z. "Choroby zakaźne u dzieci" PZWL, Warszawa.
S.A. Skull, EE Wang: “Varicella vaccination-a critical review of the evidence” Archives of Disease in Childhood, 2001; 85; 83-90.
B Watson, D Laufer: :Safety and immunogenicity of combined live attenuated measles, mumps, rubella, and varicella vaccine (MMRiiV) in healthy children” Jouranal of Infectious Diseases 1996; 173; 731-734.
Autor opracowania: lek. Małgorzata Rusek-Zychma
Dodaj swój komentarz