Rozwój zębów u dziecka zaczyna się już w 4 tygodniu życia łonowego. Do mineralizacji zawiązków zębów dochodzi w 4 miesiącu życia płodowego, a proces ten trwa do końca 1 roku  życia dziecka. W związku z tym dla prawidłowego rozwoju zębów niezwykle ważny jest okres życia wewnątrzłonowego i stan zdrowia dziecka w 1 roku życia. Ząbki mleczne pojawiają się zazwyczaj około 6 miesiąca życia, aczkolwiek nie jest patologią wyrzynanie się pierwszych zębów dopiero w 10 miesiącu życia. Jako pierwsze wyrzynają się siekacze górne, następnie dolne, trzonowce bliższe, kły i na końcu trzonowce dalsze.

Zazwyczaj po ukończeniu 2 roku życia (przeciętnie pomiędzy 20-30 miesiącem życia) dziecko posiada wszystkie 20 zębów mlecznych. Pomiędzy 4 a 6 rokiem życia następuje stopniowa resorpcja korzeni zębowych, która umożliwia proces wyrzynania się następnie zębów stałych. Zawiązki zębów stałych pojawiają się już pomiędzy 24 a 30 tygodniem życia płodowego. Pierwsze zęby stałe pojawiają się około 6 roku życia. W tym przypadku kolejność jest inna: najpierw zęby szóste - przedtrzonowce, następnie siekacze i pozostałe zęby. Proces ten trwa zazwyczaj do 14 roku życia. Jedynie zęby mądrości (ósme) wyrzynają się około 18-25 roku życia. Czas wyrzynania poszczególnych zębów umożliwia określenie tzw. wieku zębowego.

Do czynników, które mogą mieć wpływ na rozwój zębów w zakresie zarówno ilości jak i jakości zaliczamy:

1. czynniki środowiskowe
2. czynniki genetyczne
3. patologię przebiegu ciąży
4. nieprawidłową dietę w czasie ciąży
5. uraz okołoporodowy
6. choroby przebyte przez dziecko
7. stosowanie niektórych leków
8. niewłaściwe odżywianie dziecka
9. brak nawyków higienicznych
10. zagrożenia środowiskowe

PRÓCHNICA ZĘBÓW MLECZNYCH I STAŁYCH

Próchnica to choroba zmineralizowanych cząstek zęba, spowodowana działaniem na powierzchnię zęba kwasów wytwarzanych przez bakterie obecne w płytce nazębnej. Istotnym elementem tego procesu jest zaburzenie równowagi pomiędzy mineralizacją – czyli uwapnieniem zęba, a jego demineralizacją – czyli utratą struktur zęba. Do czynników, które biorą udział w tym procesie zaliczamy:

1. bakterie obecne w płytce nazębnej: Streptococcus mutans, Lactobacillus acidophilus
2. węglowodany, czyli cukry zawarte w pokarmie,
3. podatność tkanek zęba na odwapnienie związana z niedostateczną mineralizacją,
4. skład śliny, jej ilość i zdolność odkwaszania zawartości jamy ustnej,
5. czas oddziaływania wymienionych czynników na tkankę zęba, im dłuższy tym większe uszkodzenie.

Proces próchnicy zaczyna się od zmętnienia szkliwa zęba. Jest to tak zwana biała plama próchnicowa, która nie wymaga jeszcze zaopatrzenia stomatologicznego i może wycofać się po zastosowaniu preparatów wapnia i fluoru. Jeśli w tym momencie nie zastosuje się odpowiedniej profilaktyki fluorowej, dochodzi do progresji zmian i pojawienia się próchnicy powierzchownej, a następnie po objęciu głębszych tkanek zęba (szkliwa, zębiny) próchnicy średniej i głębokiej. Przejście procesu zapalnego do komory zęba może prowadzić do powikłań w postaci zapalenie miazgi i tkanek otaczających ząb.

EPIDEMIOLOGIA

Próchnica może wystąpić już w pierwszym wyrzynającym się ząbku, w pierwszym roku życia dziecka. Częstość próchnicy w Polsce wzrasta nawet do 90-100% w populacji dzieci 6-7 letnich. Za wysokie ryzyko postępu choroby uznaje się powstawanie 4 lub więcej ubytków w ciągu roku.

Próchnicy w zębach mlecznych sprzyja:

- słaba mineralizacja szkliwa i zębiny

- kształt anatomiczny utrudniający prawidłowe oczyszczanie z resztek pokarmowych

- częste podjadanie szczególnie produktów węglowodanowych

- długotrwałe zaleganie resztek pokarmu

- zbyt rzadkie czyszczenie zębów

Zwiększona częstość występowania próchnicy dziecięcej dotyczy nie tylko rodzin, które nie przestrzegają w sposób dostateczny higieny jamy ustnej, ale również dzieci mieszkających na terenie, na którym stwierdza się niedostateczne stężenie fluoru w wodzie pitnej. Próchnica częściej dotyczy również dzieci, które w okresie wczesnodziecięcym były zbyt długo karmione sztucznie butelką lub mają zaburzone wydzielanie śliny. Wczesna próchnica atakuje kolejne wyrzynające się ząbki i w konsekwencji doprowadza do ich utraty i zaburzeń zgryzu, co następuje najczęściej pomiędzy 3 a 5 rokiem życia dziecka.

METODY ZAPOBIEGANIA PRÓCHNICY

1. PRAWIDŁOWA HIGIENA JAMY USTNEJ

- u niemowląt: po każdym karmieniu piersią lub butelką należy przemywać dziąsła gazikiem nasączonym przegotowaną wodą lub naparem rumianku; podobnie postępujemy po wyrznięciu się pierwszych ząbków. Do masowania dziąseł stosuje się miękkie gumowe szczoteczki, którymi niemowlę może się bawić pod nadzorem osoby dorosłej.

- w drugim roku życia: rozpoczyna się naukę mycia ząbków szczoteczką, początkowo bez pasty, później z niewielką jej ilością. Wycieramy ząbki gazikiem, ponieważ małe dziecko nie potrafi jeszcze wypłukać jamy ustnej.

- w 3-4 roku życia dziecko zazwyczaj potrafi wypluwać pastę i płukać buzię. Wtedy dopiero można stosować pasty do zębów z dodatkiem fluoru.

Należy w dziecku wykształcić nawyk przynajmniej 2-krotnego mycia zębów – rano po śniadaniu i wieczorem po kolacji. Szczoteczkę do zębów należy zmieniać co 4-6 tygodni.

2. PRAWIDŁOWE NAWYKI ŻYWIENIOWE

- wyeliminowanie częstego pojenia słodkimi płynami, karmienia podczas snu i zasypiania z butelką

- wczesne rozpoczęcie karmienia łyżeczką

- ograniczanie podawania słodyczy

- nie podjadanie pomiędzy posiłkami

3. PROFILAKTYKA FLUOROWA

Mechanizm przeciwpróchnicowego działania fluoru polega na:

- zwiększeniu mineralizacji szkliwa,

- osłabieniu fermentacyjnego działania bakterii,

- zwiększeniu odporności szkliwa na działanie kwasów

Głównym źródłem fluoru jest woda pitna, która powinna pokrywać 2/3 zapotrzebowania dobowego, resztę dziecko powinno otrzymać w pokarmie. Dzienne zapotrzebowanie na fluor wynosi 0,5-1 mg.

Drogi podawania fluoru:

1. doustnie – poprzez fluorowanie wody pitnej, co pozwala na zahamowanie próchnicy nawet o 50%, tabletki fluorkowe, dodatek fluoru do soli kuchennej.
2. na powierzchnię zęba.

Fluor w dawkach profilaktycznych jest całkowicie bezpieczny dla dziecka i nie ma żadnych ujemnych skutków dla zdrowia. Natomiast przewlekłe stosowanie zbyt dużych dawek może spowodować tzw. fluorozę, manifestującą się kredowobiałymi smugami lub plamkami na powierzchni zęba. Stan taki może wystąpić tylko we wczesnej fazie mineralizacji zębów. Natomiast fluoroza kości – jest związana z wieloletnim stosowaniem dużych dawek fluoru zarówno w wodzie, jak i we wdychanym powietrzu. Podawanie dostatecznych ilości fluoru u dzieci jest bardzo ważne. Jeżeli w fazie dojrzewania szkliwa, tzn. przed wyrznięciem się zęba, nie dostarczy się dziecku odpowiedniej ilości fluoru, to jego zęby będą bardziej podatne na próchnicę.

DAWKOWANIE

Rodzice zainteresowani profilaktyką próchnicy u swoich dzieci powinni przede wszystkim zdobyć informacje dotyczące zawartości fluoru w wodzie pitnej dostępnej w ich miejscu zamieszkania (informacje te można uzyskać w Wojewódzkich Stacjach Sanitarno-Epidemiologicznych). Jeżeli mleko lub inne napoje są przyrządzane na wodzie źródlanej lub mineralnej, kupowanej w sklepach, należy zwrócić uwagę na etykietę, gdzie powinna być podana zawartość fluoru.

Dodatkowej podaży fluoru nie wymagają tylko dzieci spożywające wodę pitną o zawartości fluoru większej niż 0,7 mg/l. Jeżeli fluor w wodzie pitej przez dziecko jest w ilości mniejszej niż 0,3 mg/l, to podawanie preparatów fluoru należy rozpocząć w 6 miesiącu życia. Przy zawartości fluoru w wodzie 0,3-0,7 mg/l zaleca się podawanie dodatkowych kropel fluoru od 2 roku życia. Krople powinno się podawać niemowlętom bezpośrednio do buzi, herbatki, soku, natomiast nie wolno do mleka (fluor łączy się z wapniem i traci swoje właściwości). Dawki profilaktyczne nawet podawane przez wiele miesięcy nie grożą żadnymi powikłaniami.

Szczegółowe zasady dawkowania fluoru w kroplach przedstawia poniższa tabela zaczerpnieta z ulotki informacyjnej preparatu Zymafluor.

Tabela 1 Dawkowanie fluoru w zależności od zawartości fluoru w wodzie pitnej

4 krople preparatu fluoru (Zymafluor) zawierają 0,25 mg fluoru. Pasty do zębów dla dzieci do 6 roku życia zawierają 0,25 – 0,5 mg fluoru na 1 gram pasty.

4. INNE METODY PROFILAKTYKI PRÓCHNICY

- lakowanie bruzd pierwszych zębów trzonowych

- usuwanie kamienia nazębnego

- stomatologiczne badania profilaktyczne (co 6 miesięcy) i wczesne leczenie próchnicy

- instruktaż w zakresie zdrowia i higieny jamy ustnej

Piśmiennictwo

1. P.Januszewicz, B.Adamowicz-Klepalska, M.Wochna-Sobańska, E.Piontek, A.Radzikowski: „Zalecenia Konsultanta Krajowego w dziedzinie pediatrii oraz Konsultanta Krajowego w dziedzinie stomatologii dziecięcej dotyczące promocji zdrowia jamy ustnej, profilaktyki i edukacji prozdrowotnej w wieku rozwojowym” Warszawa 2001
2. M.Krawczyński: „Propedeutyka pediatrii” PZWL 2002.