Co to jest antygen HBs i dlaczego oznaczenie go jest ważne?

Antygen HBs jest to cząstka wirusa zapalenia wątroby typu B (HBV, Hepatitis B Virus), będąca sygnałem zakażenia. Antygen HBs wykrywa się w surowicy krwi, a możliwość wykonania takiego badania ma większość obecnie funkcjonujących laboratoriów. Oznaczenie antygenu HBs wykonywane jest zwykle w przypadku wystąpienia u dziecka żółtaczki (tj. żółtego zabarwienia skóry bądź białkówek oczu). Badanie to wykonuje się także przed planowanymi zabiegami operacyjnymi (np. usunięcie migdałków) czy przed planowanym szczepieniem przeciwko wzw B u osób, które mogły zostać w przeszłości zakażone HBV, a także rutynowo w trakcie pobytu w niektórych oddziałach szpitalnych. Oznaczenie antygenu HBs jest ważne, ponieważ przewlekłe zakażenie wirusem HBV przebiega często w sposób bezobjawowy, ale pomimo to może prowadzić do marskości wątroby i jej niewydolności.

Jak można zarazić się HBV?

Rezerwuarem zakażenia jest nosiciel HBV, a materiałem zakaźnym jego krew lub inne wydaliny i wydzieliny ustrojowe, w szczególności zanieczyszczone krwią. Wirus HBV jest bardzo odporny na warunki środowiskowe i dlatego np. kropla zaschniętej krwi na powierzchni stołu może stanowić źródło zakażenia nawet przez kilka miesięcy (!!!). Do zakażenia dochodzi gdy taki materiał zakaźny ma kontakt z uszkodzoną skórą lub błoną śluzową. Tego typu sytuacja może wystąpić na przykład w momencie opatrywania rany u osoby zakażonej przez kogoś, kto wcześniej sam się skaleczył. Do zakażenia może dojść w przypadkach niewłaściwie sterylizowanych narzędzi chirurgicznych, dentystycznych, pobierania krwi w sposób niezgodny z zasadami antyseptyki w laboratoriach i szpitalach. Zakażenie może nastąpić również w trakcie zakładania kolczyków czy wykonywania tatuażu w miejscach, gdzie nie przestrzega się tych zasad, a także w przypadku niesterylizowania ostrych narzędzi w zakładach fryzjerskich czy kosmetycznych. W codziennym życiu ryzyko zakażenia stwarza stosowanie wspólnych z osobą zakażoną szczoteczek do zębów, ostrych grzebieni czy przyrządów do obcinania paznokci. W przypadku zwykłych codziennych kontaktów miedzy domownikami zakażenie jest niemożliwe. Obecnie zakażenie przez przetoczenie krwi czy preparatów krwiopochodnych jest jednym z najmniej prawdopodobnych sposobów ze względu na powszechnie stosowane czułe testy wykrywające wirusa u dawców krwi.

Co dzieje się po wniknięciu wirusa do organizmu?

Po okresie wylegania, wynoszącym od 4 tygodni do 6 miesięcy, HBV wywołuje wirusowe zapalenie wątroby (wcześniej często nazywane żółtaczką zakaźną typu B). Może ono przebiegać w sposób ostry, kończąc się po kilku tygodniach zahamowaniem mnożenia się wirusa w organizmie, lub przejść w postać przewlekłą. O przewlekłym zakażeniu HBV i przewlekłym zapaleniu wątroby typu B mówimy, gdy przeciąga się ono ponad 6 miesięcy. W takich przypadkach utrzymuje się ono zwykle przez całe lata. Prawdopodobieństwo przewlekania się zakażenia jest tym większe im młodszy jest wiek osoby zakażonej. U noworodków ryzyko przejścia zakażenia w postać przewlekłą wynosi aż 90 %, u niemowląt 60 – 70%, a dopiero powyżej 6 roku życia spada do około 10% i jest tak niskie jak u dorosłych. Należy pamiętać, że wirusowe zapalenie wątroby często przebiega bez żółtaczki, z bardzo skąpymi innymi objawami choroby (mogącymi przypominać lekką grypę) i w związku z tym często pozostaje niezauważone. Przewlekły stan zapalny w wątrobie może toczyć się bezobjawowo przez wiele lat prowadząc (zwykle po okresie 20 – 30, a nawet więcej lat) do marskości wątroby z jej niewydolnością, lub do wystąpienia nowotworu wątroby. U dzieci nie spotyka się zwykle uszkodzenia wątroby znacznego stopnia, ale dzieci przewlekle zakażone mogą być poważnie zagrożone powikłaniami w wieku dorosłym. Czasami następuje samoistne zahamowanie mnożenia się HBV w organizmie. W takim przypadku proces zapalny w wątrobie zwykle ulega wygaszeniu.

Jakie badania wykonuje się w przypadku zakażenia HBV?

Podstawowym badaniem mówiącym o zakażeniu jest oznaczenie antygenu HBs. W przypadku wyniku dodatniego należy oznaczyć drugi z antygenów HBV obecny w surowicy czyli HBe. Dodatni antygen HBe świadczy o tym, że wirus replikuje (czyli mnoży się w sposób aktywny). Należy także wykonać oznaczenie tzw. prób wątrobowych - stężenia bilirubiny oraz aktywności enzymów wątrobowych AlAT i AspAT. Te ostatnie wyniki świadczą o “aktywności biochemicznej” procesu zapalnego w wątrobie czyli o nasileniu niszczenia komórek wątrobowych w danym momencie. Aktywność biochemiczna może ulegać zmianie bez względu na nasilenie replikacji HBV. Badaniami specjalistycznymi stosowanymi w przewlekłym zapaleniu wątroby typu B są: oznaczenie HBV-DNA i badanie bioptatu wątroby. HBV-DNA czyli materiał genetyczny wirusa obecny w surowicy jest ostatecznym potwierdzeniem replikacji. Badanie to wykonuje się zwykle w przypadkach wątpliwych np. gdy antygen HBe jest niewykrywalny, a podwyższone próby wątrobowe mogą świadczyć o ciągłej replikacji HBV. Ocena bioptatu wątroby pozwala stwierdzić jaki jest stopień zaawansowania zmian w wątrobie (nasilenie włóknienia, cechy marskości). Badanie to wykonuje się jedynie w określonych przypadkach. Badanie USG ma ograniczoną przydatność w tym schorzeniu, albowiem wykrywa jedynie zaawansowane zmiany chorobowe w wątrobie.

Jak się leczy przewlekłe zapalenie wątroby typu B?

Zasadniczym rodzajem leczenia przewlekłego zakażenia HBV i przewlekłego zapalenia wątroby na tym tle jest stosowanie leków przeciwwirusowych. W chwili obecnej u dzieci stosowane są dwa zasadnicze rodzaje kuracji przeciwwirusowych:

1. Interferon – stosowany w zastrzykach podskórnych lub domięśniowych przez okres 5 lub 6 miesięcy.

2. Lamiwudyna – stosowana w tabletkach przez rok, a w uzasadnionych przypadkach nawet dłużej.

Według aktualnych standardów postępowania pierwsza jest zawsze kuracja interferonowa. U pacjentów, którzy nie odpowiedzieli na leczenie interferonem, stosujemy leczenie lamiwudyną. Wyjątek stanowią chorzy, u których leczenie interferonem jest przeciwwskazane z różnych względów. Skuteczność powyższych kuracji nie przekracza 50% tzn. jedynie u około połowy pacjentów udaje się trwale zahamować replikację HBV. Leczenie tego typu prowadzą jedynie wyspecjalizowane ośrodki. W przypadku pacjentów, u których stwierdza się dodatni HBs, natomiast antygen HBe jest nieobecny, a wartości prób wątrobowych mieszczą się w granicach normy nie stosuje się leczenia przeciwwirusowego, a jedynie okresową kontrolę parametrów wątrobowych.

Jaki tryb życia powinno prowadzić dziecko z przewlekłym zapaleniem wątroby typu B?

W zasadzie nie powinno stosować się żadnych ograniczeń co do trybu życia. Dziecko powinno rozwijać się bez przeszkód. Nie ma wskazań do ograniczania wysiłku fizycznego u dzieci z wyjątkiem bardzo dużych wysiłków, zwłaszcza w okresach zaostrzeń. Niewskazana jest także restrykcyjna dieta. Zwłaszcza tzw. dieta wątrobowa (stosowana zwykle w ostrym wzw z bardzo wysokimi wartościami AlAT i AspAT), będąca dietą niedoborową, może wywołać przy dłuższym stosowaniu niekorzystny wpływ na rozwijający się organizm. Ograniczenia dietetyczne powinny w zasadzie sprowadzać się do eliminacji dużej ilości produktów smażonych i wzdymających. Zdecydowanie niewskazany jest alkohol, dość często spożywany obecnie przez nastolatki.

Jak uchronić się przed zakażeniem HBV?

Zdecydowanie najskuteczniejszym sposobem ochrony przed zakażeniem jest poddanie się szczepieniu przeciwko wzw B. Obecnie na rynku dostępnych jest kilka szczepionek tego typu. Od kilku lat szczepienie przeciw wzw B stało się szczepieniem obowiązkowym i poddawane są mu wszystkie nowo narodzone dzieci. Jeżeli osoba nieszczepiona znajdzie się w okolicznościach mogących spowodować zakażenie HBV najlepszym zabezpieczeniem jest jak najszybsze podanie surowicy zawierającej przeciwciała anty–HBs oraz równoczesne rozpoczęcie cyklu szczepień.