Lęk jest naturalną emocją przeżywaną przez wszystkich – zarówno dzieci jak i dorosłych. Jeżeli jego natężenie nie jest nadmierne, pełni on rolę przystosowawczą – mobilizuje do działań chroniących przez realnym zagrożeniem oraz zabezpiecza przed niezaspokojeniem potrzeb. Ułatwia uczenie się zachowań społecznych, uwrażliwia na innych, przygotowując do działania daje możliwość pokonania doznawanych trudności. Gdy trudne sytuacje kończą się pomyślnie powoduje pozytywne poczucie własnej wartości i zadowolenie z siebie.

Lęk staje się patologiczny gdy stale dominuje w zachowaniu dziecka, gdy nie pozwala na swobodą zabawę a w konsekwencji prowadzi do zaburzeń. Reakcje lękowe tracą swoją przystosowawczą funkcję i są nieadekwatne do bodźców, a niepokój wywołują sytuacje nie mające znamion zagrożenia. Dziecko doznaje uczuć stałego napięcia, oczekując przez cały czas zagrożenia, a każda nowa sytuacja jawi się jako nie do przezwyciężenia. Lękom tym towarzyszy zazwyczaj komponenta wegetatywna. Prowadzi on do chaosu w działaniach, agresji lub też bierności czy apatii.

Przeżywany lęk możemy zaobserwować w zachowaniach dziecka. Widoczne są wówczas: trudności z mówieniem, drżenie, wysoki i nerwowy śmiech, zgrzytanie zębami, niepokój ruchowy lub zahamowanie ruchowe, zachowania przymusowe: stereotypy ruchowe, ssanie kciuka, obgryzanie paznokci, stereotypy słowne, w sferze emocji - męczące napięcie, drażliwość, złość lub płaczliwość, smutek, lepkość emocjonalna, w sferze poznawczej - zapominanie, luki w pamięci, trudności w koncentracji, chaos, gonitwa myśli a potem pustka oraz w sferze wegetatywnej - suchość jamy ustnej, nadmierne ślinienie się, wzmożona perystaltyka jelit, biegunki, przyspieszony oddech oraz bicie serca, zaczerwienienie lub bladość, parcie na mocz, kał, wzmożona potliwość, rozszerzenie źrenic, nadmierne napięcie mięśniowe a także bóle głowy, brzucha, bezsenność.

Używane pojęcie lęku różni się w pewien sposób od strachu. Strach jest emocją wrodzoną, która pojawia się jako reakcja na bodźce zagrażające, dotyczące konkretnych sytuacji. Lęk jest natomiast procesem wewnętrznym, nie związanym z bezpośrednim zagrożeniem lub bólem.

Dziecko, by rozwijać się prawidłowo musi przejść przez pewne fazy stanów lękowych pokazując sobie i innym, że udało mu się je pokonać. Oczywiście występują tutaj różnice indywidualne (związane przede wszystkim z doświadczeniami dziecka), ale generalnie każdy wiek ma swoje właściwe mu lęki.

2 lata:

• rozmaite lęki, głównie natury słuchowej (pociągi, ciężarówki, spłukiwanie wodą ubikacji, odkurzacz)
• lęki wizualne (ciemne kolory, duże przedmioty, pociągi, kapelusze), przestrzenne (zabawka czy łóżeczko zabrane z normalnego miejsca, przeprowadzka do nowego domu: lęk przed wpadnięciem do studzienki ściekowej
• związane z ludźmi (wyjazd matki, jej nieobecność w czasie zasypiania)
• deszcz i wiatr
• zwierzęta, szczególnie dzikie

2 i pół roku:

• wiele lęków, szczególnie przestrzennych (obawa przed ruchem lub przesuwaniem przedmiotów, przed nieoczekiwanymi relacjami przestrzennymi – np. gdy ktoś wchodzi do domu innymi drzwiami
• zbliżające się duże przedmioty (np. ciężarówka)

3 lata:

• najwięcej lęków wizualnych (starzy, pomarszczeni ludzie, „maski czarownicy”)
• ciemność
• zwierzęta
• policjanci
• włamywacze
• wieczorne wyjścia rodziców

4 lata:

• powracają lęki słuchowe, szczególnie odgłosy silników
• ciemność
• dzikie zwierzęta
• wyjście matki, szczególnie wieczorem

5 lat:

• niewiele lęków, głównie wizualne
• konkretne, przyziemne obawy o potłuczenie się przy upadku, pogryzienie przez psa
• ciemność
• obawa, że matka nie wróci do domu
• mniej obaw przed zwierzętami, złymi ludźmi, czarodziejami

6 lat:

• duże natężenie stanów lękowych, wywołanych przede wszystkim przez bodźce dźwiękowe (dzwonek do drzwi, telefon, czyjś monotonny, nieprzyjemny sposób mówienia, spłukiwanie wody w ubikacji, odgłosy wydawane przez ptaki i owady)
• obawy przed światem nadprzyrodzonym (duchy, wiedźmy)
• lęk, że ktoś chowa się pod łóżkiem
• przestrzenne (obawa przed zgubieniem się)
• przed żywiołami (ogień, woda, grzmot, błyskawice)
• dziecko boi się zasypiać samo w pokoju; lęka się także zostać samo w domu
• obawa, że nie będzie matki gdy wróci, że coś jej się stanie, umrze
• lęk przed pobiciem przez innych
• boi się drzazg, drobnych skaleczeń, widoku krwi z nosa, choć dzielnie znosi duże rany

7 lat:

• dużo lęków, głównie wizualnych (ciemność, strych, piwnice)
• lęk przed wojną, włamywaczami, szpiegami, ludzi chowającymi się w szafach lub pod łóżkiem
• lęk przed spóźnieniem się do szkoły, brakiem akceptacji ze strony innych

8 – 9 lat:

• mniej lęków i mniejsza ich intensywność
• obawy maja swoje uzasadnienie (dotyczą głównie własnych zdolności i możliwości porażki, szczególnie w szkole)

10 lat:

• dużo lęków, największe związane ze zwierzętami (szczególnie dzikimi i wężami)
• niektóre dzieci boją się ciemności a także wysokich pomieszczeń, ognia, przestępców, morderców, włamywaczy

Dziecko przeżywające stały i silny lęk jest przez cały czas pobudzone, co prowadzi do wyczerpania organizmu. Często w takich sytuacjach obniża się odporność dziecka wskutek czego łatwo zapada na różne infekcje. Pojawiają się także zaburzenia czynnościowe (np. bóle brzucha czy głowy bez stwierdzonej przez lekarza przyczyny) a następnie choroby z dużą komponentą psychogenną (między innymi zespół drażliwości jelita grubego, alergie, astma). Myśli dziecka krążą przez znaczną większość czasu wokół tego problemu, nie pozwalając skupić się na zabawie, kontaktach z rówieśnikami czy obowiązkach szkolnych.

Odczuwany przez dziecko lęk może przybrać formę napadów - dominują tu silne doznania somatyczne powodujące powstanie przekonań, że zaraz nastąpi utrata przytomności a nawet śmierć. Inną częstą postacią są fobie, w których lęk zostaje związany z określonym przedmiotem w środowisku zewnętrznym, lecz na ogół przedmiot ten nie jest źródłem fizycznego zagrożenia ani biologicznego niebezpieczeństwa. Fobie dotyczą najczęściej lęków przed zwierzętami, wysokością, otwartymi przestrzeniami, zamkniętą przestrzenią.

Silny lęk jest bardzo nieprzyjemnym odczuciem, dlatego też dzieci usiłują go zredukować wypróbowując różne sposoby działania. Każde zachowanie, które służy rozładowaniu napięcia lub takie, które choć na chwile je obniża, utrwala się, zwiększając prawdopodobieństwo pojawienia się go w przyszłości. Dlatego w trakcie rozwoju dziecka mogą pojawić się różne zaburzenia nerwicowe, które powstały na skutek radzenia sobie z przykrym napięciem emocjonalnym. Najczęściej spotykanymi strategiami radzenia sobie z silnym lękiem są:

• wegetatywna ucieczka w chorobę
• występowanie u dziecka nawyków ruchowych (np. obgryzanie paznokci, ssanie palca, rogu poduszki, onanizowanie się, wyrywanie włosów - co chwilowo przynosi ulgę i obniża napięcie, ale także utrwala się i prowadzi do nawyków, które wtórnie przyczyniają się do wzrostu napięcia; dziecko wstydzi się obgryzionych paznokci szczególnie dlatego, że rodzice i nauczyciele wciąż zwracają mu na to uwagę, nierzadko karząc go za to)
• stosowanie reakcji przeciwstawnych, maskowanie lęku pozorną brawurą, błaznowaniem lub powagą
• strategia poznawcza skierowana na zmianę sposobu percepcji siebie lub sytuacji
• magiczne sposoby myślenia i działania (marzenie na jawie – czego dokonam, jakim wspaniałym bohaterem się okażę a także konfabulacje – czyli taki rodzaj marzenia na jawie, w który bardzo się chce uwierzyć, kłamstwa, które służą podwyższeniu samooceny, wprowadzaniu w błąd nie tylko innych, ale i siebie; często w takich sytuacjach dziecko traci poczucie co rzeczywiście jest prawdą a co nie)
• regresja (czyli cofnięcie się do wcześniejszego okresu rozwoju, gdzie dziecko czuło się bezpieczniej)
• myślenie magiczne (w którym ktoś lub coś może zmienić bieg wydarzeń)
• strategia ucieczki w wybrane zachowanie znoszące niepokój w danym momencie (ucieczka w jakiś rodzaj zajęcia, uzależnienie od telewizji, komputera)

CO NALEŻY ROBIĆ KIEDY DZIECKO SIĘ BOI:

• starać się zrozumieć jego lęk
• określić czy jest on rozwojowy, jeśli tak – pamiętać, iż prawie wszystkie dzieci wyrastają z lęków typowych dla wieku
• być przy dziecku w trudnych sytuacjach, wspierać go
• pozwolić przez jakiś czas na unikanie sytuacji budzącej lęk a następnie powoli pomagać oswajać się z nią
• odwołać się do własnych doświadczeń
• opowiedzieć dziecku bajkę o osobie, która miała podobny problem i poradziła sobie z nim (można wykorzystać opowiadania zawarte w książce Marii Molickiej: Bajki terapeutyczne)
• jeśli uznamy, iż lęk jest bardzo silny, dezorganizuje dziecku czas lub coś nas w nim niepokoi, należy udać się do psychologa dziecięcego

CZEGO NIE WOLNO ROBIĆ GDY DZIECKO SIĘ BOI:

• wyśmiewać się z jego lęków
• zawstydzać go przed innymi
• zmuszać do stawiania czoła sytuacji lękotwórczej gdy nie jest jeszcze na to gotowe
• niecierpliwić się
• karać dziecko za to, że się boi
• zakładać, że dziecko boi się z własnej lub waszej winy

BIBLIOGRAFIA:

1. Brett Doris: Opowiadania dla Twojego dziecka. Część 1. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Gdańsk 2000
2. Brett Doris: Opowiadania dla Twojego (nieco starszego) dziecka. Część 2. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Gdańsk 2000
3. Bogdanowicz M.: Psychologia kliniczna dziecka w wieku przedszkolnym. Warszawa 1985
4. Ilg F. L., Ames L. B., Baker S. M.: Rozwój psychiczny dziecka od 0 do 10 lat. Poradnik dla rodziców, psychologów i lekarzy. GWP. Gdańsk 2001
5. Lis-Turlejska: Psychologiczne następstwa skrajnie stresowych przeżyc, Nowiny Psychologiczne nr 2, 1992
6. Molicka Maria: Bajki terapeutyczne. Media Rodzina. Poznań 1999.
7. Molicka Maria: Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii. Media Rodzina. Poznań 2002
8. Ranschburg Jenoo: Lęk, gniew, agresja. Warszawa 198096. Rosenham L., Seligman M. E.: Psychopatologia, PTP, Warszawa 1994
9. Szewczyk I.: Lęk a okresy rozwojowe dziecka [w]: Lęk. Różnorodność przeżywania (red) W. Tłokiński, Warszawa 1993
10. Zimbardo Philip G, Ruch Floyd L: Psychologia i życie. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 1996.